Bağlanma üslubları: münasibətlərdə yaxınlıq və təhlükəsizlik necə formalaşır?
Bu fərqləri anlamaq üçün psixologiyada ən çox istifadə olunan nəzəri çərçivələrdən biri bağlanma nəzəriyyəsidir.
Bağlanma nəzəriyyəsinin əsası John Bowlby-nin işlərinə dayanır. Nəzəriyyəyə görə, insanın xüsusilə erkən inkişaf dövründə əsas qayğı göstərən şəxslərlə münasibətləri təhlükəsizlik, yaxınlıq və dəstək haqqında müəyyən gözləntilərin formalaşmasına təsir göstərə bilər. Mary Ainsworth-un uşaqlar üzərində apardığı tədqiqatlar bu fərdi fərqlərin müşahidə və sistemli şəkildə öyrənilməsinə mühüm töhfə vermiş, sonrakı araşdırmalar isə bağlanma proseslərinin yeniyetməlik və yetkinlik dövründəki yaxın münasibətlərlə əlaqəsini geniş şəkildə araşdırmışdır.
Yetkin bağlanmanı müəyyən edən iki əsas ölçü
Müasir yetkin bağlanma tədqiqatlarında insanları yalnız müəyyən “tiplərə” ayırmaqdan daha çox iki əsas ölçü üzərində dayanılır: bağlanma narahatlığı və bağlanmadan yayınma.
Bağlanma narahatlığı insanın yaxın münasibətdə qarşı tərəfin onu kifayət qədər sevməyəcəyi, dəstəkləməyəcəyi və ya tərk edə biləcəyi ilə bağlı nə dərəcədə narahatlıq yaşadığını əks etdirir. Bu ölçü yüksək olduqda insan münasibətdə qarşı tərəfin münasibətinə və əlçatanlığına daha həssas ola, rədd edilmə və tərk edilmə ehtimalına daha çox diqqət yetirə bilər.
Bağlanmadan yayınma isə emosional yaxınlıq, qarşılıqlı asılılıq və başqasına etibar etmə ilə bağlı narahatlığın və məsafə saxlamaq meylinin dərəcəsini ifadə edir. Bu ölçü yüksək olduqda insan özünü daha müstəqil saxlamağa, emosional ehtiyaclarını daha az ifadə etməyə və yaxın münasibətlərdə məsafəni qorumağa üstünlük verə bilər.
Təhlükəsiz bağlanma
Bağlanma narahatlığı və yayınmanın hər ikisinin aşağı səviyyədə olması adətən təhlükəsiz bağlanma istiqaməti ilə əlaqələndirilir. Belə insan üçün yaxınlıq və qarşılıqlı dəstək münasibətin təbii hissəsi ola bilər. Eyni zamanda o, münasibətdə öz müstəqilliyini qorumaqda da daha rahat ola bilər.
Bu, insanın heç vaxt qısqanclıq, narahatlıq və ya münasibət konflikti yaşamaması demək deyil. Daha çox, belə vəziyyətlər qarşısında münasibəti qorumağa və problemi konstruktiv şəkildə həll etməyə imkan verən daha çevik emosional strategiyaların mövcudluğu ilə əlaqəlidir.
Narahat bağlanma
Bağlanma narahatlığı yüksək, yayınma isə nisbətən aşağı olduqda insan münasibətdə yaxınlıq və emosional təsdiqə daha güclü ehtiyac duya bilər. Qarşı tərəfin davranışındakı dəyişikliklər, gec cavab verməsi və ya emosional məsafə hissi daha güclü narahatlıq yarada bilər.
Bu vəziyyətdə insan münasibətin təhlükəsizliyinə əmin olmaq üçün daha çox yaxınlıq və dəstək axtara bilər. Tədqiqatlarda bağlanma narahatlığının stress vəziyyətlərində daha intensiv emosional reaksiyalar və yaxınlıq axtarışı ilə əlaqəli olduğu göstərilir.
Qaçınan bağlanma
Bağlanmadan yayınma yüksək, narahatlıq isə nisbətən aşağı olduqda insan emosional yaxınlıq və qarşılıqlı asılılıqdan daha az rahatlıq hiss edə bilər. Müstəqillik və özünə güvənmək daha önəmli ola, şəxsi hissləri və ehtiyacları ifadə etmək isə daha çətin görünə bilər.
Belə hallarda insan gərginlik və emosional təzyiq zamanı yaxınlaşmaq əvəzinə geri çəkilməyə üstünlük verə bilər. Lakin qaçınan bağlanma insanın münasibətə ehtiyacı olmadığı və ya emosiyalarının olmadığı anlamına gəlmir. Bu, daha çox yaxınlıq və asılılıq qarşısında istifadə olunan müəyyən emosional tənzimləmə strategiyaları ilə əlaqəlidir.
Qorxulu-qaçınan bağlanma
Həm bağlanma narahatlığı, həm də bağlanmadan yayınma yüksək olduqda bu kombinasiya bəzi modellərdə qorxulu bağlanma və ya qorxulu-qaçınan bağlanma kimi təsvir edilir. Bu halda insan həm yaxın münasibətə və emosional dəstəyə güclü ehtiyac duya, həm də yaxınlıqdan və mümkün incinmədən çəkinə bilər.
Nəticədə yaxınlaşmaq və uzaqlaşmaq arasında dəyişən reaksiyalar müşahidə oluna bilər. Lakin bunu ayrıca və dəyişməz bir “şəxsiyyət tipi” kimi qəbul etməkdənsə, insanın bağlanma narahatlığı və yayınma səviyyələrinin birlikdə yaratdığı nümunə kimi nəzərdən keçirmək daha elmi yanaşmadır.
Bağlanma üslubu dəyişməz xüsusiyyət deyil
Bağlanma nümunələri insanın dəyişməz xarakter xüsusiyyəti və ya psixoloji diaqnozu deyil. Erkən münasibət təcrübələri mühüm rol oynasa da, sonrakı münasibətlər, həyat təcrübələri və sosial kontekst insanın yaxın münasibətlərdə özünü necə hiss etməsinə və necə davrandığına təsir göstərə bilər. Tədqiqatlar da yetkin bağlanma xüsusiyyətlərinin müəyyən dərəcədə sabitlik göstərməklə yanaşı, zaman və münasibət kontekstindən asılı olaraq dəyişə bildiyini göstərir.
Bu səbəbdən bağlanma üslubunu “mən belə insanam” şəklində qəbul etməkdənsə, müəyyən münasibətlərdə təkrarlanan emosional və davranış nümunələrini anlamaq üçün bir psixoloji çərçivə kimi nəzərdən keçirmək daha məqsədəuyğundur.
Bağlanma üslubunu anlamaq nə üçün vacibdir?
Bağlanma yanaşması insanın münasibətlərdə yaxınlıq, etibar, dəstək və emosional təhlükəsizliklə bağlı reaksiyalarını daha yaxşı anlamağa kömək edir. Məsələn, bir insanın konflikt zamanı niyə daha çox yaxınlıq axtardığını, digərinin isə niyə geri çəkildiyini anlamaq münasibətdə baş verənləri yalnız davranış səviyyəsində deyil, həmin davranışın arxasındakı emosional proseslər baxımından da qiymətləndirməyə imkan verir.
Yetkin bağlanma xüsusiyyətləri münasibətlərin keyfiyyəti, emosiyaların tənzimlənməsi və stress zamanı göstərilən reaksiyalarla əlaqələndirilmişdir. Bununla belə, bağlanma xüsusiyyətləri insanın bütün psixoloji fəaliyyətini izah edən yeganə amil deyil və onları klinik diaqnoz kimi istifadə etmək olmaz.
Bağlanma üslublarını anlamağın məqsədi insanları kateqoriyalara ayırmaq deyil. Məqsəd yaxın münasibətlərdə təhlükəsizlik, etibar, emosional yaxınlıq və məsafə ilə bağlı reaksiyalarımızı daha dərindən anlamaqdır.