Koqnitiv çeviklik: dəyişən dünyaya uyğunlaşma qabiliyyəti
Bu zaman insanın yalnız bildikləri deyil, həmin biliklərdən dəyişən şəraitdə necə istifadə etdiyi də əhəmiyyət qazanır.
Məhz burada koqnitiv çeviklik ön plana çıxır. Bu anlayış insanın vəziyyət dəyişdikdə düşüncə və davranışını uyğun şəkildə yenidən təşkil edə bilməsi ilə bağlıdır. Başqa sözlə, insanın bir yanaşmaya ilişib qalmadan yeni məlumatı nəzərə alması, lazım gəldikdə strategiyasını dəyişməsi və vəziyyətə başqa tərəfdən baxa bilməsidir.
Beyin dəyişiklik qarşısında nə edir?
İnsan müəyyən bir vəziyyətə uyğun düşüncə və davranış formalaşdırdıqdan sonra həmin yanaşmadan istifadə etməyə davam edir. Lakin şərait dəyişdikdə əvvəlki üsul artıq kifayət etməyə bilər.
Məsələn, şagird bir məsələni müəyyən üsulla həll etməyə öyrəşib. Yeni tapşırıqda həmin üsul nəticə vermədikdə o, eyni yolu təkrar-təkrar sınaya bilər. Digər halda isə problemin şərtini yenidən nəzərdən keçirib başqa həll yolu axtarar.
İkinci vəziyyətdə baş verən proses koqnitiv çevikliyin gündəlik nümunələrindən biridir: mövcud yanaşmanın kifayət etmədiyini görmək və yeni yanaşmaya keçmək.
Koqnitiv çeviklik sadəcə “tez uyğunlaşmaq” deyil
Çevik düşüncə haqqında danışarkən vacib bir məqam var: hər dəyişiklik qarşısında dərhal fikrini dəyişmək koqnitiv çeviklik demək deyil.
Bəzən ən doğru qərar mövcud yanaşmanı qorumaqdır. Bəzən isə yeni məlumat əvvəlki fikrin artıq uyğun olmadığını göstərir və strategiyanı dəyişmək lazım gəlir.
Deməli, koqnitiv çeviklik yalnız dəyişə bilmək deyil, nə zaman dəyişməyin lazım olduğunu anlaya bilməkdir.
Bu xüsusiyyət diqqətin idarə olunması, məlumatın yadda saxlanılması, əvvəlki reaksiyanı dayandıra bilmə və yeni məlumatı nəzərə alma kimi bir neçə koqnitiv proseslə birlikdə işləyir. İcraedici funksiyalar üzrə aparılan əsas tədqiqatlar da bu proseslərin bir-biri ilə əlaqəli olduğunu göstərir.
Niyə insanlar dəyişikliklərə eyni cür reaksiya vermir?
Eyni vəziyyət müxtəlif insanlarda fərqli reaksiyalar yarada bilər. Bir insan plan dəyişdikdə tez yeni variant axtara bilər, digəri isə əvvəlki planından uzaqlaşmaqda daha çox çətinlik çəkə bilər.
Bu fərqlər yalnız xarakterlə bağlı deyil. Əvvəlki təcrübə, diqqəti idarə etmək bacarığı, öyrənmə təcrübəsi və qarşıya çıxan vəziyyətin mürəkkəbliyi də rol oynaya bilər.
Ona görə bir uşağın və ya yeniyetmənin hansısa dəyişiklik qarşısında çətinlik yaşaması avtomatik olaraq onun “çevik düşünmədiyi” anlamına gəlmir. Konkret vəziyyət, tapşırığın tələbi və həmin anda istifadə olunan strategiya da nəzərə alınmalıdır.
Koqnitiv çeviklik gündəlik həyatda necə görünür?
Koqnitiv çeviklik yalnız psixoloji testlərdə ölçülən abstrakt bir xüsusiyyət deyil. Gündəlik həyatın bir çox situasiyasında onun izlərini görmək mümkündür.
Məsələn, şagird öyrəndiyi qaydanı yeni tipli tapşırıqda tətbiq edə bildikdə, plan dəyişdikdə alternativ yol tapdıqda, əvvəlki qərarının artıq uyğun olmadığını gördükdə yanaşmasını yenilədikdə və ya bir məsələyə yalnız bir tərəfdən deyil, müxtəlif baxışlardan yanaşdıqda burada koqnitiv çevikliyin müxtəlif tərəfləri iştirak edir.
Bu xüsusiyyət xüsusilə sürətlə dəyişən mühitdə əhəmiyyət qazanır. Çünki insan hər vəziyyət üçün əvvəlcədən hazır cavaba malik ola bilməz. Bəzi hallarda mövcud bilikləri yeni şəraitə uyğunlaşdırmaq lazım gəlir.
Koqnitiv çeviklik inkişaf edə bilərmi?
Koqnitiv çeviklik tamamilə dəyişməz bir xüsusiyyət kimi qəbul edilmir. Onun inkişafı yaş, təcrübə və müxtəlif koqnitiv bacarıqların inkişafı ilə əlaqəlidir.
Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə diqqəti idarə etmək, qaydaları dəyişən tapşırıqlara uyğunlaşmaq və bir strategiyadan digərinə keçmək kimi bacarıqlar tədricən inkişaf edir. Yetkinlik dövründə də yeni təcrübələr və öyrənmə bu proseslərin istifadəsinə təsir göstərə bilər.
Lakin burada məqsəd insanın daim özünü dəyişməsi deyil. Əsas məsələ dəyişən vəziyyəti düzgün qiymətləndirə bilmək və uyğun strategiyanı seçməkdir.
Dəyişən dünyada niyə vacibdir?
Müasir həyat insanı tez-tez yeni məlumatlar, dəyişən qaydalar və gözlənilməz vəziyyətlərlə qarşılaşdırır. Bu şəraitdə yalnız çox məlumatlı olmaq kifayət etmir. Həmin məlumatdan yeni vəziyyətdə necə istifadə etmək də vacibdir.
Koqnitiv çeviklik insana əvvəlki təcrübəsindən istifadə etməklə yanaşı, yeni məlumatı nəzərə almağa və lazım gəldikdə yanaşmasını yeniləməyə imkan verir.
Bu xüsusiyyət təhsil, iş, problem həlli və qərarvermə kimi bir çox sahədə əhəmiyyət daşıyır. Ancaq onu insanın uğurunu təkbaşına müəyyən edən xüsusiyyət kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Davranış və performans çoxsaylı koqnitiv və situativ amillərin qarşılıqlı təsiri ilə formalaşır.
Koqnitiv çeviklik dəyişiklik qarşısında sadəcə “uyğunlaşmaq” deyil. Bu, mövcud vəziyyəti yenidən qiymətləndirmək, yeni məlumatı nəzərə almaq və lazım gəldikdə düşüncə və davranış strategiyasını dəyişmək bacarığıdır.
Çevik düşünən insan hər zaman fikrini dəyişən insan deyil. Əksinə, o, hansı vəziyyətdə əvvəlki yanaşmanı saxlamağın, hansı vəziyyətdə isə yeni yol seçməyin daha uyğun olduğunu müəyyən edə bilir.
Dəyişən dünyada bu bacarığın əhəmiyyəti də məhz buradan gəlir: insan hər yeni vəziyyət üçün hazır cavab tapa bilməz, lakin yeni vəziyyətə uyğun düşünməyi öyrənə bilər.