Müəllimin emosiyaları şagirdin öyrənmə prosesinə necə təsir edir ?
Müəllimin dərs zamanı yaşadığı emosional vəziyyət də tədris prosesinin mühüm komponentlərindən biridir. Müəllimin məmnunluğu, həzzi və qəzəbi onun sinifdəki davranışlarına, şagirdlərlə qarşılıqlı münasibətinə və istifadə etdiyi tədris strategiyalarına təsir göstərə bilər.
2026-cı ildə Journal of Educational Psychology jurnalında dərc olunan genişmiqyaslı tədqiqat məhz bu əlaqəni araşdırıb. Araşdırma səkkiz ölkədən 679 riyaziyyat müəllimi və 17 500-dən çox şagirdin məlumatlarını əhatə edib. Tədqiqatda Çili, Çin, Kolumbiya, Almaniya, Yaponiya, Meksika, İspaniya və Birləşmiş Krallıqdan əldə olunan məlumatlar təhlil edilib.
Araşdırmanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri şagirdlərin eyni riyaziyyat dərsini öyrənməsi olub. Bu yanaşma müxtəlif ölkələrdəki sinif mühitlərini müqayisə etməyə və müəllim emosiyalarının tədris prosesi ilə əlaqəsini daha sistemli şəkildə qiymətləndirməyə imkan verib.
Müəllimin emosional vəziyyəti tədrisə necə təsir edir?
Tədqiqat nəticələri göstərib ki, dərs zamanı daha yüksək səviyyədə məmnunluq və həzz yaşayan müəllimlər daha keyfiyyətli tədris davranışları nümayiş etdirməyə meyilli olublar.
Bu müəllimlər sinfi daha effektiv idarə edir, şagirdlərlə daha dəstəkləyici münasibətlər qurur və onların düşünmə proseslərini aktivləşdirən tədris strategiyalarından daha çox istifadə edirlər.
Burada xüsusilə koqnitiv aktivləşdirmə diqqət çəkir. Bu anlayış şagirdə sadəcə məlumat ötürməkdən fərqli olaraq, onu düşünməyə, səbəb-nəticə əlaqələri qurmağa, problemi təhlil etməyə və öyrəndiklərini tətbiq etməyə təşviq edən tədris yanaşmalarını ifadə edir.
Belə tədris mühiti şagirdlərin yalnız akademik fəaliyyətinə deyil, öz bacarıqlarına olan inamına və öyrənməyə marağına da təsir göstərir. Tədqiqatda müəllimin daha yüksək həzz və məmnunluq yaşaması ilə daha keyfiyyətli tədris, şagirdlərin daha yüksək özünəinamı, öyrənməyə marağı və test performansı arasında əlaqə müəyyən edilib.
Qəzəb nə ilə əlaqələndirilir?
Tədqiqatın digər istiqaməti müəllim qəzəbinin tədris prosesi ilə əlaqəsini göstərir.
Dərs zamanı daha yüksək səviyyədə qəzəb yaşadığını bildirən müəllimlərdə sinif idarəçiliyi, müəllim–şagird münasibətlərinin dəstəkləyici xarakteri və koqnitiv aktivləşdirmə baxımından daha aşağı göstəricilər müşahidə olunub. Bu daha aşağı tədris keyfiyyəti isə şagirdlərin özünəinamı, öyrənməyə marağı və akademik performansı baxımından daha əlverişsiz nəticələrlə əlaqələndirilib.
Lakin bu nəticəni “qəzəbli müəllim pis müəllimdir” kimi interpretasiya etmək düzgün olmaz. Qəzəb insanın normal emosiyalarından biridir. Elmi baxımdan daha əhəmiyyətli məsələ emosiyanın yaranmasından çox, onun müəllimin davranışlarını və tədris prosesini hansı istiqamətdə dəyişdirməsidir.
Sinifdə emosional proseslər qarşılıqlı xarakter daşıyır
Müəllim və şagird arasındakı münasibət birtərəfli proses deyil. Müəllimin emosional vəziyyəti şagird davranışlarına, şagirdlərin reaksiyaları isə müəllimin emosional vəziyyətinə təsir göstərə bilər.
Məsələn, yüksək stress və qəzəb müəllimin sinfi idarə etməsini çətinləşdirə bilər. Zəifləyən sinif idarəçiliyi və aşağı tədris keyfiyyəti şagirdlərin öyrənmə prosesinə mənfi təsir göstərə bilər. Şagirdlərin zəif iştirakı və nəticələri isə müəllimdə əlavə məyusluq yarada bilər.
Əksinə, müəllimin işindən məmnunluğu daha effektiv tədris davranışları ilə əlaqələnə bilər. Daha müsbət öyrənmə mühiti şagirdlərin iştirakını və uğurunu dəstəklədikdə bu nəticələr müəllimdə peşəkar məmnunluq və qürur hissini gücləndirə bilər.
Beləliklə, müəllim emosiyalarını yalnız fərdi psixoloji xüsusiyyət kimi deyil, sinifdə qarşılıqlı təsirlərin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirmək daha doğru yanaşmadır.
Araşdırmanın mədəniyyətlərarası əhəmiyyəti
Tədqiqatın diqqətəlayiq nəticələrindən biri bu əlaqələrin müxtəlif ölkələrdə oxşar şəkildə müşahidə olunmasıdır.
Çili, Çin, Kolumbiya, Almaniya, Yaponiya, Meksika, İspaniya və Birləşmiş Krallıq kimi sosial, iqtisadi və mədəni baxımdan fərqli ölkələrdən əldə olunan məlumatlar müəllim emosiyaları, tədris keyfiyyəti və şagird nəticələri arasında oxşar əlaqələrin mövcudluğunu göstərib.
Bu nəticə müəllimin emosional təcrübəsinin təhsil prosesində təsadüfi və ikinci dərəcəli faktor olmadığını göstərən mühüm elmi dəlillərdən biridir.
Müəllimin emosional rifahı niyə təhsil siyasətinin bir hissəsi olmalıdır?
Bu nəticələr müəllimlərin emosional rifahına münasibətin dəyişdirilməsinin vacibliyini ortaya qoyur.
Müəllimin stressi yalnız onun şəxsi rifahı ilə bağlı məsələ deyil. Davamlı emosional yüklənmə müəllimin sinifdəki davranışlarına və tədris keyfiyyətinə də təsir göstərə bilər. Buna görə müəllimlərin peşəkar inkişafı yalnız pedaqoji metodların öyrədilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır.
Müəllimlərə stressin idarə olunması, emosiyaların tənzimlənməsi və psixoloji rifahın qorunması ilə bağlı elmi əsaslı dəstəyin göstərilməsi təhsil mühitinin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasının bir komponenti kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Tədqiqatçılar da məktəblərin və təhsil siyasətini formalaşdıran qurumların müəllim stressinin azaldılmasına və emosiyaların tənzimlənməsinə dəstək verən yanaşmalara, o cümlədən mindfulness əsaslı müdaxilələrə diqqət yetirməsini təklif edirlər.
Nəticə
Təhsil prosesində müəllimin emosiyası sadəcə dərsin fonunda baş verən şəxsi təcrübə deyil. Müəllimin necə hiss etməsi onun necə tədris etməsi ilə əlaqəli ola bilər və tədrisin keyfiyyəti də şagirdlərin öyrənmə təcrübəsində öz əksini tapa bilər.
Bu baxımdan effektiv təhsil mühitinin formalaşdırılması yalnız şagirdlərin akademik ehtiyaclarını nəzərə almaqla tamamlanmır. Müəllimin emosional rifahı da həmin mühitin ayrılmaz hissəsidir.
Çünki keyfiyyətli tədris yalnız bilik ötürmək deyil; müəllimin həmin bilikləri hansı emosional və psixoloji şəraitdə ötürdüyü də öyrənmə prosesinin mühüm komponentlərindən biridir.