Emosional proqnozlaşdırma: gələcəkdə hisslərimizi nə dərəcədə düzgün təxmin edirik?
İnsanlar qərar verərkən yalnız mümkün nəticələri deyil, həmin nəticələrin onlarda yaradacağı emosional reaksiyaları da nəzərə alırlar. Peşə seçimi, şəxsi münasibətlər, mühüm dəyişikliklər və uzunmüddətli məqsədlərlə bağlı qərarlar çox vaxt gələcəkdə özümüzü necə hiss edəcəyimizə dair gözləntilərlə formalaşır. İnsan gözlədiyi uğursuzluğun uzun müddət məyusluq yaradacağını düşünə və ya arzuladığı məqsədə çatdıqdan sonra həyatından daha çox məmnun qalacağını gözləyə bilər.
Psixologiyada gələcək hadisələrin insanda yaradacağı emosional reaksiyaları əvvəlcədən qiymətləndirmə prosesi emosional proqnozlaşdırma (affective forecasting) adlanır. Bu proses insanın seçimlərini istiqamətləndirir, məqsədlərini müəyyənləşdirməsinə və mümkün nəticələri müqayisə etməsinə kömək edir. Bununla belə, gələcəkdə hansı emosiyaları yaşayacağımızı təsəvvür etmək həmin emosiyaların real gedişini dəqiq proqnozlaşdırmaq demək deyil.İnsanlar gələcək emosiyalarının növünü bəzən düzgün təxmin etsələr də, hisslərin intensivliyini, davametmə müddətini və ümumi həyatlarına təsirini olduğundan fərqli qiymətləndirə bilərlər. Bu fərq emosional gözləntilərlə faktiki təcrübə arasındakı uyğunsuzluğun əsas səbəblərindən biridir.
Emosional proqnozlaşdırmanın əsas xüsusiyyətləri
Gələcək emosional vəziyyəti qiymətləndirərkən insan bir neçə məqamı nəzərə alır: hansı hissi yaşayacağını, həmin hissin nə qədər güclü olacağını və nə qədər davam edəcəyini. Bundan əlavə, emosiyanın gündəlik fəaliyyətlərə, münasibətlərə və ümumi həyat məmnunluğuna təsiri də proqnozlaşdırıla bilər.
Bu xüsusiyyətlər bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni məna daşımır. Məsələn, mühüm bir imtahanda uğursuzluq güclü məyusluq yarada bilər, lakin bu hissin intensivliyi ilə onun davametmə müddəti eyni deyil. İlkin emosional reaksiya güclü olsa da, sonrakı təcrübələr, yeni məqsədlər və dəyişən şərait insanın emosional vəziyyətinə təsir göstərə bilər.Emosional proqnozlaşdırmadakı qeyri-dəqiqlik hər zaman insanın gələcək hisslərini yanlış müəyyənləşdirməsi ilə bağlı olmur. Bəzən hissin növü düzgün təxmin edilir, lakin həmin hissin nə qədər davam edəcəyi və həyatın digər sahələrinə necə təsir göstərəcəyi düzgün qiymətləndirilmir.
Emosional təsirin şişirdilməsi
Emosional proqnozlaşdırma ilə bağlı tədqiqatlarda araşdırılan əsas hadisələrdən biri emosional təsirin şişirdilməsi meyli (impact bias) adlanır. Bu anlayış müəyyən hadisənin gələcək emosional vəziyyətimizə təsirini olduğundan artıq qiymətləndirməyə aiddir. Bu meyl xüsusilə emosional reaksiyanın gücü və davametmə müddəti ilə bağlı proqnozlarda özünü göstərə bilər.Məsələn, aşağı nəticə əldə edən tələbə bu uğursuzluğun uzun müddət əhvalını müəyyənləşdirəcəyini düşünə bilər. Halbuki onun sonrakı emosional vəziyyətinə gündəlik fəaliyyətləri, yaxınlarının dəstəyi, yeni təcrübələr və qarşısına qoyduğu məqsədlər də təsir göstərəcək.
Eyni mexanizm müsbət hadisələrin qiymətləndirilməsində də meydana çıxa bilər. İnsan vəzifədə yüksəlməyin, daha yüksək gəlir əldə etməyin və ya mühüm bir məqsədə çatmağın ona davamlı məmnunluq gətirəcəyini düşünə bilər. Lakin konkret nailiyyətin yaratdığı sevinc ilə uzunmüddətli həyat məmnunluğu fərqli anlayışlardır.Bu, uğurların və uğursuzluqların əhəmiyyətsiz olduğu demək deyil. Əsas məqam emosional təcrübəni yalnız bir hadisə ilə izah etməməkdir. İnsan həyatının digər sahələri də davam edir və zamanla emosional vəziyyətin formalaşmasına təsir göstərir.
Diqqətin məhdudlaşması və gələcək hadisələrin qiymətləndirilməsi
Emosional proqnozlaşdırmada rast gəlinən digər mexanizm diqqətin bir hadisə üzərində cəmlənməsi (focalism) adlanır. Bu zaman insan gələcəkdə baş verəcək hadisəyə həddindən artıq diqqət ayırır və həmin dövrdə həyatının digər sahələrinin də davam edəcəyini kifayət qədər nəzərə almır.Məsələn, başqa şəhərə köçməyi planlaşdıran şəxs ailəsindən uzaq qalmağa, yeni mühitə uyğunlaşmağa və mövcud sosial əlaqələrin dəyişməsinə fokuslana bilər. Bununla yanaşı, yeni imkanları, yaranacaq münasibətləri və gündəlik həyatın əvvəlki kimi davam edəcək tərəflərini nəzərdən qaçıra bilər.
Beləliklə, gələcək emosional vəziyyət bəzən konkret hadisənin yaratdığı təsir əsasında qiymətləndirilir, həmin hadisənin daxilində baş verəcəyi ümumi həyat şəraiti isə arxa planda qalır.Daha real proqnoz üçün yalnız nəzərdə tutulan hadisəni deyil, onun baş verəcəyi dövrdə gündəlik həyatın digər komponentlərini də nəzərə almaq vacibdir. Çünki emosional vəziyyətimiz ayrı-ayrı hadisələrin təsirindən əlavə, həmin hadisələrin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində formalaşır.
Psixoloji uyğunlaşma imkanlarının nəzərdən qaçırılması
Emosional proqnozlaşdırmada rast gəlinən başqa bir meyl psixoloji uyğunlaşma proseslərinin nəzərə alınmaması (immune neglect) adlanır. Bu anlayış insanın gələcək çətinliklər qarşısında özünün vəziyyəti yenidən qiymətləndirmək, emosiyalarını tənzimləmək və mövcud şəraitə uyğunlaşmaq imkanlarını lazımi səviyyədə nəzərə almamasını ifadə edir.Çətin bir hadisəni təsəvvür edərkən insan həmin anda yaşayacağı qorxuya, kədərə və ya məyusluğa fokuslana bilər. Lakin zaman keçdikcə sosial dəstəkdən yararlanmaq, yeni həll yolları tapmaq, dəyişmiş şəraitə uyğunlaşmaq və gündəlik fəaliyyətləri bərpa etmək kimi proseslərin emosional vəziyyətə təsirini əvvəlcədən tam qiymətləndirməyə bilər.
Məsələn, işini itirmək ehtimalı ilə üzləşən şəxs bu hadisənin yaradacağı narahatlığı və maddi qeyri-müəyyənliyi düşünür. Bununla yanaşı, gələcəkdə yeni iş imkanlarının yaranmasını, peşəkar bacarıqlarını inkişaf etdirməsini və dəstək resurslarından istifadə etməsini həmin anda təsəvvür etmək çətin ola bilər.Bununla belə, psixoloji uyğunlaşma hər kəsdə eyni şəkildə və eyni sürətlə baş vermir. Hadisənin xarakteri, şəxsi resurslar, sosial dəstək və mövcud şərait emosional reaksiyanın gedişinə təsir göstərir. Buna görə də çətin vəziyyətlərin təsirinin mütləq qısa müddətdə azalacağını düşünmək də düzgün olmaz.
Keçmiş təcrübələr və gələcək emosional gözləntilər
İnsanlar gələcəkdə necə hiss edəcəklərini təxmin edərkən əvvəlki təcrübələrindən istifadə edirlər. Bu, qərarvermə üçün faydalı mənbədir, lakin keçmişdə yaşanan emosiyaların xatırlanması həmin təcrübənin bütün xüsusiyyətlərini eyni dəqiqliklə əks etdirmir.İnsan müəyyən hadisənin ən güclü emosional anlarını aydın xatırlaya, hissin nə qədər davam etdiyini və həmin dövrdə həyatının digər sahələrinin emosional vəziyyətinə necə təsir göstərdiyini isə daha az nəzərə ala bilər. Nəticədə gələcəkdə baş verəcək oxşar hadisənin də eyni emosional nəticə yaradacağı qənaətinə gələ bilər.
Məsələn, əvvəlki iş təcrübəsində ciddi məyusluq yaşayan şəxs yeni iş mühitində də eyni problemlərlə qarşılaşacağını düşünə bilər. Lakin yeni işin tələbləri, rəhbərlik üslubu, kollektivin xüsusiyyətləri və şəxsin sonradan qazandığı təcrübə əvvəlki vəziyyətdən fərqlənə bilər.Keçmiş təcrübə gələcək barədə mühakimə yürütmək üçün əhəmiyyətlidir, lakin gələcək emosional reaksiyanın dəyişməz göstəricisi deyil. Daha əsaslandırılmış qiymətləndirmə üçün əvvəlki təcrübə ilə mövcud vəziyyət arasındakı oxşarlıqları və fərqləri ayırd etmək lazımdır.
Emosional gözləntilərin qərarverməyə təsiri
Gələcəkdə hiss edəcəyimiz emosiyalar haqqında təsəvvürlər qərarlarımızın formalaşmasında mühüm rol oynayır. İnsanlar gözlədikləri məmnunluğa çatmaq üçün müəyyən məqsədlərə yönələ, peşmanlıqdan yayınmaq üçün isə bəzi seçimlərdən imtina edə bilərlər.Lakin emosional proqnozun qeyri-dəqiq olması qərarın keyfiyyətinə təsir göstərə bilər. Uğursuzluğun uzunmüddətli emosional nəticələrini həddindən artıq qiymətləndirmək insanı yeni imkanları sınamaqdan çəkindirə bilər. Əksinə, gözlənilən uğurun gətirəcəyi məmnunluğu şişirtmək qərarın digər vacib tərəflərinin nəzərdən qaçırılmasına səbəb ola bilər.
Peşə seçimi buna nümunədir. İnsan müəyyən peşənin ona verəcəyi həyəcanı və məmnunluğu nəzərə alarkən işin gündəlik tələblərini, məsuliyyətlərini, iş mühitini, şəxsi dəyərləri ilə uyğunluğunu və uzunmüddətli inkişaf imkanlarını da qiymətləndirməlidir.Emosional gözləntiləri qərarvermədən tamamilə kənarlaşdırmaq mümkün olmadığı kimi, onları yeganə qərar meyarına çevirmək də əsaslandırılmış yanaşma deyil. Daha məqsədəuyğun olan emosional gözləntiləri faktiki məlumatlar və real şərait haqqında qiymətləndirmələrlə birlikdə nəzərdən keçirməkdir.
Emosional proqnozların dəqiqliyini artırmaq
Gələcək emosional reaksiyaları daha əsaslandırılmış şəkildə qiymətləndirmək üçün bir neçə məqamı nəzərə almaq mümkündür.
Emosiyanın intensivliyini və müddətini ayrı qiymətləndirmək. Hadisənin ilk anda güclü hiss yaratması həmin hissin eyni intensivlikdə davam edəcəyini göstərmir. Gələcək emosional reaksiyanın gücü ilə davametmə müddətini ayrı nəzərdən keçirmək daha dəqiq qiymətləndirməyə kömək edir.
Hadisənin gündəlik həyata təsirini bütöv qiymətləndirmək. Gələcəkdə baş verəcək hadisəyə fokuslanmaqla yanaşı, gündəlik fəaliyyətlərin, sosial münasibətlərin və digər məqsədlərin də davam edəcəyini nəzərə almaq vacibdir.
Keçmiş təcrübəni dəyişməz ssenari kimi qəbul etməmək. Əvvəlki hadisələrdən əldə edilən təcrübə gələcək üçün faydalıdır, lakin yeni vəziyyətin şərtləri fərqli ola bilər. Buna görə də oxşar hadisələrin nəticələrini avtomatik şəkildə eyniləşdirməkdən çəkinmək lazımdır.
Uyğunlaşma imkanlarını nəzərə almaq. Çətin vəziyyəti qiymətləndirərkən yalnız ilkin emosional reaksiyanı deyil, sonrakı mərhələdə istifadə edilə biləcək şəxsi resursları, sosial dəstəyi və mümkün həll yollarını da nəzərdən keçirmək məqsədəuyğundur.
Alternativ nəticələri müqayisə etmək. Gələcəyi yalnız ən yaxşı və ya ən pis ssenari əsasında qiymətləndirmək əvəzinə, müxtəlif nəticələri və onların baş vermə ehtimalını nəzərə almaq daha balanslı qərar verməyə imkan yaradır.
Bu yanaşmalar gələcək emosiyaları tam dəqiqliklə proqnozlaşdırmağa zəmanət vermir. Onların məqsədi emosional gözləntilərin daha geniş məlumat və mümkün ssenarilər əsasında formalaşmasına kömək etməkdir.
Emosional gözləntilərlə real təcrübə arasındakı fərq
Emosional proqnozlaşdırma insanın gələcək hadisələrə hazırlaşmasına və qərarlarını istiqamətləndirməsinə kömək edən mühüm psixoloji prosesdir. Bununla belə, gələcəkdə necə hiss edəcəyimizə dair təsəvvürlərimiz həmin hadisənin real emosional nəticəsini tam əks etdirməyə bilər.
Bu uyğunsuzluq çox vaxt emosiyanın intensivliyini və davametmə müddətini fərqli qiymətləndirməyimiz, diqqətimizi yalnız bir hadisəyə yönəltməyimiz və gələcək uyğunlaşma imkanlarını kifayət qədər nəzərə almamağımızla əlaqəlidir.Gələcək emosional vəziyyətimizi daha real qiymətləndirmək üçün hisslərimizi nəzərə almaqla yanaşı, onların dəyişə biləcəyini, həyatın digər sahələrinin də davam edəcəyini və yeni şəraitin fərqli nəticələr yarada biləcəyini qəbul etmək vacibdir. Belə yanaşma emosional gözləntiləri qərarvermədə faydalı istiqamət göstəricisinə çevirir, lakin onları gələcəyin dəyişməz proqnozu kimi qəbul etməyə imkan vermir.