Yeniyetmələrdə peşə seçimi böhranı: maraqlar, bacarıqlar və gələcək gözləntiləri arasındakı uyğunsuzluq
Peşə seçimi yeniyetmənin gələcək həyat istiqamətini müəyyənləşdirən, eyni zamanda onun özünü tanıma və müstəqil qərarvermə bacarıqlarının formalaşmasına təsir göstərən mühüm inkişaf mərhələsidir. Bu dövrdə gənc yalnız hansı ixtisasa yiyələnmək istədiyini deyil, öz imkanlarını hansı sahədə reallaşdıra biləcəyini, hansı fəaliyyətlərdə daha uğurlu ola biləcəyini və gələcək peşə həyatından nə gözlədiyini də müəyyənləşdirməyə çalışır.
Lakin şəxsi maraqlar, mövcud bacarıqlar və gələcəyə dair gözləntilər hər zaman eyni istiqamətdə formalaşmır. Yeniyetmə müəyyən peşəni arzulasa da, həmin sahənin tələb etdiyi xüsusiyyətləri və öz fərdi imkanlarını kifayət qədər tanımaya bilər. Ailə gözləntiləri, cəmiyyətdə formalaşmış uğur meyarları, sosial nüfuz və əmək bazarındakı dəyişikliklər də bu qərarın verilməsini çətinləşdirir. Beləliklə, peşə seçimi sadəcə bir ixtisasın müəyyənləşdirilməsi deyil, insanın istəkləri ilə fərdi potensialı arasında uyğunluğun araşdırılması prosesinə çevrilir.
Peşə seçiminin görünməyən tərəfi: maraqdan potensiala doğru
Yeniyetmənin müəyyən peşəyə maraq göstərməsi həmin sahədə uğurlu fəaliyyət üçün zəruri olan bütün xüsusiyyətlərə malik olduğunu göstərmir. Maraqlar insanın hansı fəaliyyətlərə yönəlmək istədiyini ifadə etdiyi halda, fərdi bacarıqlar həmin fəaliyyətlərin hansı səviyyədə və hansı imkanlarla yerinə yetirilə biləcəyini müəyyənləşdirir. Bu səbəbdən peşəyə maraqla peşə fəaliyyətinə hazırlığı eyniləşdirmək düzgün yanaşma deyil.
Məsələn, tibb sahəsinə maraq göstərən yeniyetmə üçün insanlara kömək etmək və onların sağlamlığına töhfə vermək əsas motivasiya ola bilər. Bununla yanaşı, bu sahədə uğurlu fəaliyyət diqqətin davamlı idarə olunmasını, mürəkkəb məlumatların mənimsənilməsini, analitik yanaşmanı və məsuliyyətli qərarverməni tələb edir. Eyni qayda digər peşə istiqamətlərinə də aiddir: texnologiyaya maraq göstərən gəncin proqramlaşdırma, texniki layihələndirmə, rəqəmsal məhsul yaradılması və ya texnoloji proseslərin idarə olunması üzrə potensialı fərqli ola bilər.
Buna görə peşə seçimi zamanı yalnız yeniyetmənin nəyi istədiyini deyil, onun hansı fəaliyyətlərdə üstünlük nümayiş etdirdiyini, hansı bacarıqlarının inkişaf etdiyini və hansı istiqamətlərdə əlavə dəstəyə ehtiyac duyduğunu da araşdırmaq vacibdir. Maraqların fərdi xüsusiyyətlərlə birlikdə təhlili gəncin seçimlərini daha real əsaslar üzərində qurmasına imkan verir.
Ailə gözləntiləri və sosial təsirlərin rolu
Peşə qərarlarının formalaşmasında ailə və sosial mühitin təsiri danılmazdır. Valideynlərin həyat təcrübəsi, maddi təminatla bağlı narahatlıqları və müəyyən ixtisaslara verdikləri üstünlük yeniyetmənin gələcək planlarına birbaşa təsir göstərə bilər. Valideynlər övladları üçün daha sabit və təminatlı gələcək arzulayaraq müəyyən peşələri ön plana çəksələr də, bu seçimlər yeniyetmənin şəxsi maraqları və fərdi xüsusiyyətləri ilə hər zaman uyğunlaşmır.
Digər tərəfdən, sosial mediada uğurun əsasən yüksək gəlir, nüfuz və tanınma ilə əlaqələndirilməsi gənclərin peşələr haqqında təsəvvürlərini məhdudlaşdıra bilər. Peşənin gündəlik məzmunu, tələb etdiyi hazırlıq, məsuliyyət səviyyəsi və uzunmüddətli inkişaf imkanları kifayət qədər araşdırılmadıqda seçim real peşə reallıqlarından daha çox cəlbedici obrazlar üzərində qurulur.
OECD-nin yeniyetmələrin karyera hazırlığına dair araşdırmaları da peşələrlə tanışlıq imkanlarının, sosial-iqtisadi mühitin və gələcək təhsil yolları haqqında məlumatlılığın karyera gözləntilərinin formalaşmasında əhəmiyyətini vurğulayır. Bu baxımdan yeniyetməyə hazır seçim təqdim etməkdənsə, müxtəlif peşələri tanımaq, öz imkanlarını dəyərləndirmək və qərarının məsuliyyətini anlamaq üçün şərait yaratmaq daha məqsədəuyğundur.
Koqnitiv potensial: peşə fəaliyyətinin arxasında dayanan idrak xüsusiyyətləri
Peşə fəaliyyəti yalnız müəyyən bilik və praktiki bacarıqlardan ibarət deyil; onun arxasında informasiyanın qəbulu, emalı və tətbiqini təmin edən koqnitiv proseslər dayanır. İnsanların məlumatı mənimsəmə, diqqəti idarə etmə, problemləri təhlil etmə və fəaliyyətlərini təşkil etmə üsulları fərqləndiyi üçün eyni təhsil və peşə tələbləri hər kəs tərəfindən eyni şəkildə qarşılanmır.
Bu xüsusiyyətlərin mühüm komponentlərindən biri diqqətdir. Diqqətin idarə olunması insanın vacib informasiyanı seçməsi, diqqətini müəyyən tapşırıq üzərində saxlaması və yayındırıcı amillərə qarşı davamlılıq göstərməsi ilə əlaqəlidir. Planlaşdırma məqsədə çatmaq üçün strategiyanın müəyyənləşdirilməsini, fəaliyyət addımlarının təşkilini və prosesə nəzarəti əhatə edir. Ardıcıl emal məlumatların müəyyən sıra ilə qəbul olunması və işlənməsi, sinxron emal isə müxtəlif informasiya elementləri arasında əlaqələrin bütöv şəkildə qurulması ilə xarakterizə olunur.
Bu proseslər ayrı-ayrı koqnitiv funksiyalar kimi öyrənilsə də, gündəlik fəaliyyət və mürəkkəb tapşırıqların yerinə yetirilməsi zamanı qarşılıqlı əlaqədə işləyirlər. Onların qiymətləndirilməsi yeniyetmənin yalnız akademik nəticələrini deyil, məlumatla işləmə xüsusiyyətlərini, fərdi güclü tərəflərini və inkişaf ehtiyaclarını daha dərindən anlamağa imkan verir. Məhz bu səbəbdən peşə seçiminə hazırlıq prosesində koqnitiv xüsusiyyətlərin nəzərə alınması maraqlar və bacarıqlar arasındakı uyğunluğu daha dolğun qiymətləndirməyə kömək edir.
Azərbaycanda potensialın elmi əsaslarla qiymətləndirilməsi üçün yeni imkan
Peşə seçimi prosesində yeniyetmənin fərdi xüsusiyyətlərini obyektiv və sistemli şəkildə öyrənmək üçün müasir psixoloji qiymətləndirmə vasitələrinə ehtiyac var. Sevindirici haldır ki, bu istiqamətdə beynəlxalq elmi yanaşmalara əsaslanan qiymətləndirmə sistemləri artıq Azərbaycanda da tətbiq olunur və yeniyetmələrin koqnitiv potensialını daha əhatəli şəkildə araşdırmaq üçün yeni imkanlar yaradır.
Bu sistemlərin elmi-metodoloji əsaslarından biri PASS nəzəriyyəsidir. Planlaşdırma, diqqət, sinxron emal və ardıcıl emal proseslərini əhatə edən bu nəzəri yanaşmanın formalaşması 1970-ci illərdən başlayan, 40 ildən artıq elmi tədqiqat və metodoloji inkişaf xəttinə söykənir. Alexander Lurianın neyropsixoloji yanaşmalarından qaynaqlanan, Das və Naglieri tərəfindən inkişaf etdirilən PASS nəzəriyyəsi koqnitiv fəaliyyətin ayrı-ayrı proseslərini sistemli şəkildə öyrənmək üçün əsas çərçivələrdən birinə çevrilib. Bu nəzəri əsas üzərində qurulmuş qiymətləndirmə sistemləri Cənubi Koreyada da tətbiq və sınaq mərhələlərindən keçib.
Məhz bu elmi-metodoloji istiqamət əsasında hazırlanmış D-CAS və RKQ-S diqqət, planlaşdırma, ardıcıl emal və sinxron emal kimi eyni əsas koqnitiv funksiyaların qiymətləndirilməsinə xidmət edir. D-CAS Cənubi Koreya mənşəli qiymətləndirmə sistemidir. RKQ-S isə Cənubi Koreya texnologiyası və həmin elmi-metodoloji əsas üzərində Soulmind tərəfindən hazırlanaraq Azərbaycan dilinə, mədəniyyətinə və yerli mühitə uyğunlaşdırılıb. D-CAS 12 yaşdan, RKQ-S isə 10 yaşdan etibarən tətbiq olunur. RKQ-S-in əlavə imkanlarından biri isə koqnitiv göstəricilərlə yanaşı, emosional zəkanın da qiymətləndirilməsidir. (14+ yaş)
Bu qiymətləndirmələrin əhəmiyyəti yeniyetmənin ümumi nəticəsini müəyyənləşdirməklə məhdudlaşmır. Onlar diqqətin idarə olunması, məlumatın ardıcıl və sinxron emalı, planlaşdırma və digər koqnitiv fəaliyyət xüsusiyyətləri barədə daha detallı təsəvvür yaradır. Belə məlumatlar gəncin hansı sahələrdə daha güclü olduğunu, hansı bacarıqlarını inkişaf etdirməyə ehtiyac duyduğunu və öyrənmə prosesində nələrə diqqət yetirməli olduğunu anlamağa kömək edir.
Peşə seçimi baxımından bu yanaşmanın dəyəri xüsusilə böyükdür: yeniyetmənin maraqları ilə koqnitiv xüsusiyyətləri birlikdə araşdırıldıqda onun gələcək təhsil və peşə istiqamətləri haqqında daha əsaslandırılmış müzakirə aparmaq mümkün olur. Psixoloqun nəticələri fərdi maraqlar, akademik göstəricilər və peşələrin real tələbləri ilə əlaqələndirməsi isə qiymətləndirmənin praktik əhəmiyyətini artırır.
Şüurlu peşə seçiminin başlanğıcı: öz potensialını tanımaq
Yeniyetməlik dövründə peşə ilə bağlı tərəddüdlərin olması təbii inkişaf prosesinin bir hissəsidir. Maraqların dəyişməsi, yeni imkanlarla tanışlıq və gələcək haqqında təsəvvürlərin zamanla formalaşması gəncin seçimlərinə yenidən baxmasını zəruri edə bilər. Buna görə peşə seçiminin məqsədi erkən yaşda dəyişməz qərar vermək deyil, gələcək inkişaf üçün düzgün istiqamət müəyyənləşdirmək olmalıdır.
Bu istiqamətdə ən sağlam yanaşma maraqların, fərdi bacarıqların, koqnitiv xüsusiyyətlərin və peşə tələblərinin birlikdə nəzərdən keçirilməsidir. Yeniyetmə özünü nə qədər yaxşı tanıyarsa, qərarlarını xarici təsirlərdən daha müstəqil şəkildə formalaşdırmaq və inkişaf ehtiyaclarını daha düzgün müəyyənləşdirmək imkanı da bir o qədər genişlənər.Peşə seçimi yalnız gələcəkdə nə olmaq istədiyini müəyyənləşdirmək deyil, bu yola hansı fərdi imkanlarla başladığını anlamaqdır. Öz potensialını tanımaq isə şüurlu və əsaslandırılmış karyera qərarının ən vacib başlanğıcıdır.