D-CAS:Beyniniz Məlumatı Necə Emal Edir — Bunu Heç Ölçmüsünüzmü?
Uşağınız dərsdə oturur. Müəllim izah edir. Sinif başa düşür. O isə başa düşmür. Evə gəlir. Siz onunla oturub bir saat izah edirsiniz və o anlayır. Sabah yenidən məktəbə gedir — və eyni mövzunu yenə xatırlamır.
Bu uşaq tənbəldir? Yox. Diqqətsizdir? Bəlkə. Amma çox vaxt problem başqa yerdə olur və onu adətən heç kim ölçmür.
Hər uşağın beyni məlumatı fərqli şəkildə emal edir. Bəzi uşaqlar görərək daha yaxşı öyrənir, bəziləri eşidərək daha sürətli qavrayır. Bəziləri addım-addım izahı izləyərək irəliləyir, digərləri isə bütöv mənzərəni bir anda görmək istəyir. Bu fərqlər təsadüfi deyil, beynin işləmə arxitekturasının nəticəsidir.
Bu arxitekturanı bilmədən uşağa kömək etməyə çalışmaq bir növ gözü bağlı xəritə çəkməyə bənzəyir.
Ənənəvi IQ testləri adətən bir rəqəm təqdim edir. Bu rəqəm insanın müəyyən bir anda nə qədər bilik topladığını göstərir. Amma bu testlər bir vacib suala cavab vermir: insan necə öyrənir?
Məhz bu fərq bəzən hər şeyi dəyişir.
Bu mövzu yalnız uşaqlara aid deyil. Universitetdə dərsi yaxşı başa düşdüyünüz halda imtahanda donub qaldığınız anlar olubsa, iş yerində ideyalarınız olduğu halda onları həyata keçirməkdə çətinlik çəkirsinizsə və ya yeni bacarıq öyrənərkən özünüzü başqalarından geri qalmış kimi hiss etmisinizsə, bunun arxasında çox vaxt eyni sual dayanır: beyniniz məlumatı necə emal edir?
IQ Nəyi Ölçür — Nəyi Ölçmür?
IQ testi 1904-cü ildə fransız psixoloq Alfred Binet tərəfindən yaradılmışdır. Onun məqsədi sadə idi: məktəbdə çətinlik çəkən uşaqları müəyyən etmək və onlara əlavə dəstək göstərmək. Başqa sözlə, bu test heç vaxt insan intellektinin tam ölçüsü olmaq üçün nəzərdə tutulmamışdı.
Lakin zaman keçdikcə IQ balı başqa bir funksiyaya çevrildi. İnsanları müqayisə etmək, qiymətləndirmək və kateqoriyalara bölmək üçün universal göstərici kimi istifadə olunmağa başladı. Burada isə əsas problem yaranır.
IQ testi əsasən bir şeyi ölçür — insanın indiyə qədər nə öyrəndiyini. Amma o, başqa bir vacib şeyi ölçmür — insanın məlumatı necə emal etdiyini. Başqa sözlə, IQ insanın tarixçəsini ölçür, koqnitiv emal isə insanın potensialını göstərir.
Məsələn, kitablarla zəngin mühitdə böyüyən bir uşaq yüksək IQ balı toplaya bilər. Eyni dərəcədə ağıllı, lakin daha az imkanlı mühitdə böyüyən başqa bir uşaq isə daha aşağı nəticə göstərə bilər. Bu nəticə onların real öyrənmə potensialını nə qədər göstərir? Çox vaxt demək olar ki, heç göstərmir.
Psixologiyada bu fərq iki anlayışla izah olunur: statik bilik və koqnitiv emal. Statik bilik insanın nəyi bildiyini göstərir, koqnitiv emal isə insanın məlumatı necə düşündüyünü və necə öyrəndiyini göstərir. IQ testləri əsasən statik biliyi ölçür. Halbuki insanın inkişafını müəyyən edən əsas faktor koqnitiv emal prosesləridir.
PASS Nəzəriyyəsi — Beynin Dörd Dili
1970-ci illərdə rus nevroloq Aleksandr Luriya beynin funksional quruluşu haqqında mühüm bir fikir irəli sürdü. O göstərdi ki, beyin vahid bir mexanizm kimi deyil, bir-biri ilə əlaqəli funksional sistemlər kimi fəaliyyət göstərir.
Bu yanaşma sonradan təhsil psixologiyasında yeni bir modelin yaranmasına səbəb oldu və PASS nəzəriyyəsinin əsasını qoydu. 1994-cü ildə J.P. Das, Jack Naglieri və Kirby bu modeli sistemli şəkildə təqdim etdilər.
PASS dörd əsas koqnitiv prosesin baş hərflərindən ibarətdir: Planning (Planlaşdırma), Attention (Diqqət), Simultaneous (Sinxron emal) və Successive (Ardıcıl emal). Bu proseslər abstrakt nəzəri anlayışlar deyil, gündəlik həyatda aktiv işləyən real mexanizmlərdir.
İnsanların necə öyrəndiyini, necə qərar verdiyini, problemləri necə həll etdiyini və yeni məlumatı necə qavradığını məhz bu proseslər müəyyən edir.
D-CAS — Rəqəm Deyil, Koqnitiv Xəritə
D-CAS (Digital Cognitive Assessment System) PASS nəzəriyyəsi əsasında hazırlanmış rəqəmsal koqnitiv qiymətləndirmə sistemidir. Bu sistem insanın indiyə qədər nə öyrəndiyini deyil, beynin məlumatı necə emal etdiyini ölçür.
D-CAS planlaşdırma, diqqət, sinxron emal və ardıcıl emal kimi dörd əsas koqnitiv prosesi qiymətləndirir. Bu proseslər uşaqlarda akademik öyrənməyə, böyüklərdə isə qərarvermə, problem həll etmə və yeni bacarıqların öyrənilməsinə birbaşa təsir edir.
Test sessiyası rəqəmsal platformada keçirilir və tapşırıqlar vizual, verbal və problem həll etmə formatlarında təqdim olunur. Sistem adaptivdir, yəni istifadəçinin cavablarına uyğun olaraq tapşırıqların çətinlik səviyyəsi avtomatik şəkildə dəyişir. Bu yanaşma həm daha dəqiq ölçmə imkanı yaradır, həm də stresssiz test mühiti təmin edir.
Sessiya tamamlandıqdan sonra hər bir koqnitiv proses üzrə ayrıca nəticələr təqdim olunur. Bu nəticələr tək bir rəqəmə çevrilmir. Əksinə, insanın koqnitiv profilini göstərən geniş bir xəritə formalaşdırılır.
Nəticə
Psixoloji qiymətləndirmədə ən vacib suallardan biri budur: biz nəyi ölçürük?
Uzun illər ərzində IQ balı intellektin əsas göstəricisi kimi qəbul edildi. Lakin bu ölçü yalnız insanın müəyyən bir anda bildiyi məlumatı göstərir. Koqnitiv emal prosesləri isə daha fundamental bir şeyi ortaya qoyur — insanın öyrənmə potensialını.
PASS nəzəriyyəsi və D-CAS sistemi məhz bu potensialı görünən hala gətirir. Çünki insanın inkişafını müəyyən edən şey tək bir rəqəm deyil, bir xəritədir.