Depressiya: Dəyişən əhval-ruhiyyə deyil, təfəkkür tərzidir
Depressiya: Dəyişən əhval-ruhiyyə deyil, təfəkkür tərzidir
Depressiyanı ən çox emosiyalar vasitəsilə — kədər, apatiya və həyata marağın itməsi kimi təsvir edirlər. Belə bir yanaşma intuitiv olaraq başa düşülən olsa da, baş verənlərin bütün dərinliyini əks etdirmir. Psixoloji nöqteyi-nəzərdən depressiya — təkcə emosional sferaya deyil, həm də koqnitiv proseslərə: diqqət, yaddaş, təfəkkür və reallığın interpretasiyasına (mənalandırılmasına) təsir edən bir vəziyyətdir.
Məhz buna görə də depressiya uzun müddət nəzərdən qaça bilər. İnsan işləməyə, sosial rollarını yerinə yetirməyə və zahirən fəaliyyətini davam etdirməyə meyillidir, lakin onun təfəkkürü tədricən daha məhdud, neqativ yüklü və az çevik olmağa başlayır. Problem yalnız "pis əhval-ruhiyyədə" deyil, həm də beynin məlumatı emal etmə üsulundadır.
Psixologiya depressiyanı necə başa düşür?
Müasir psixologiyada depressiya psixi fəaliyyətin eyni anda bir neçə səviyyəsinə təsir edən bir vəziyyət kimi nəzərdən keçirilir. Söhbət emosional fonun dayanıqlı dəyişikliklərindən, aktivliyin azalmasından və təfəkkürdəki xarakterik sürüşmələrdən gedir.
Qısamüddətli kədərdən və ya stressə qarşı reaksiyadan fərqli olaraq, depressiv vəziyyət öz davamlılığı və gündəlik koqnitiv funksiyalara təsir etməyə başlaması ilə fərqlənir. İnsan üçün diqqətini cəmləmək, qərar qəbul etmək və baş verənləri neqativ kontekstdən kənarda qiymətləndirmək çətinləşir.
Vurğulamaq vacibdir ki, depressiya xarakter zəifliyinin və ya motivasiya çatışmazlığının təzahürü deyil. Bu, psixikanın dəyişikliklərə çevik şəkildə uyğunlaşmaq qabiliyyətini itirdiyi bir vəziyyətdir.
Depressiya təfəkkürə və diqqətə necə təsir edir?
Depressiyanın əsas koqnitiv əlamətlərindən biri diqqətin yönümünün dəyişməsidir. İnsan qeyri-ixtiyari olaraq neqativ məlumatlara fokuslanmağa başlayır, neytral və ya pozitiv stimullar isə daha az nəzərə çarpır.
Bu xüsusiyyət amerikalı psixoloq Riçard Qotlibin işlərində ətraflı şəkildə öyrənilmişdir. 2000-ci illərdə aparılan araşdırmalar göstərdi ki, depressiv simptomları olan insanlar nəzarət qrupu ilə müqayisədə diqqəti neqativ sözlər və təsvirlər üzərində daha uzun müddət saxlayırlar. Hətta bərabər şərtlər daxilində onların diqqəti neytral stimullara daha yavaş keçid edir.
Beləliklə, depressiya reallığın məzmununa deyil, onun hansı hissəsinin psixoloji cəhətdən əlçatan olmasına təsir edir.
Depressiyada koqnitiv təhriflər: Aaron Bek nəzəriyyəsi
Depressiyanın dərk edilməsində ən nüfuzlu yanaşmalardan biri Aaron Bek tərəfindən 1960–1970-ci illərdə hazırlanmış koqnitiv nəzəriyyədir. Bek göstərdi ki, depressiv vəziyyət təfəkkürün dayanıqlı təhrifləri ilə bağlıdır.
Bunlara daxildir:
- həddindən artıq ümumiləşdirmələrə meyllilik;
- neytral hadisələrin neqativ şəkildə yozulması;
- gələcəyin öncədən əlverişsiz kimi qəbul edilməsi.
Bek bunu "depressiyanın koqnitiv triadası" adlandırırdı: özü, dünya və gələcək haqqında mənfi təsəvvür. Bu təhriflər şüurlu seçim deyil — onlar avtomatik olaraq formalaşır. Eksperimental tədqiqatlar təsdiqləyib ki, bu cür təfəkkür modelləri (paternləri) hətta məntiqi təkzib cəhdləri zamanı belə qorunub saxlanılır ki, bu da depressiv vəziyyətlərin davamlılığını izah edir.
Eksperimental məlumatlar: neqativ məlumatın prioriteti
2010-cu ildə Yan Qotlibin (Ian Gotlib, Stenford Universiteti) rəhbərliyi altında bir qrup tədqiqatçı vizual diqqət tapşırıqlarından istifadə edərək bir sıra eksperimentlər apardı. İştirakçılardan müxtəlif emosional rəngə malik təsvirlərə reaksiya vermək tələb olunurdu.
Nəticələr göstərdi ki, depressiv simptomları olan insanlarda diqqət neqativ stimullar tərəfindən daha sürətlə zəbt edilir və onların üzərində daha uzun müddət qalır. Bu effekt hətta şüurlu şəkildə başqa tərəfə keçmək cəhdi zamanı da saxlanılırdı. Bu eksperimentlər təsdiqlədi ki, depressiya təkcə subyektiv yaşantılarla deyil, həm də diqqətin işindəki ölçülə bilən dəyişikliklərlə bağlıdır.
Depressiya bioloji səviyyədə
Psixoloji mexanizmlərlə yanaşı, depressiya bioloji səviyyədəki dəyişikliklərlə də əlaqəlidir. Araşdırmalar göstərir ki, depressiv vəziyyətlərdə əhval-ruhiyyənin, enerjinin və diqqətin idarə olunmasında iştirak edən neyromediatorların tənzimlənməsi dəyişir.
Lakin müasir elm vurğulayır: bioloji proseslər psixoloji proseslərdən təcrid olunmuş şəkildə mövcud deyil. Beyindəki dəyişikliklər və təfəkkürdəki dəyişikliklər bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəli sistem yaradır. Məhz buna görə depressiyanı "iradə gücü" ilə aşmaq mümkün deyil — o, birbaşa nəzarətə tabe olmayan proseslərə təsir edir.
Niyə depressiya tez-tez nəzərdən qaçır?
"Yüksəkfunksiyalı depressiya" adlanan hal xüsusi yer tutur. İnsan xarici aktivliyini qoruyur, peşəkar və sosial öhdəliklərini yerinə yetirir, lakin eyni zamanda daimi daxili yorğunluq, maraq azalması və emosional boşluq hiss edir.
Belə vəziyyətlər tez-tez "hədsiz yüklənmə" və ya "normal yetkinlik yorğunluğu" kimi qəbul edilir. Nəticədə depressiya diaqnoz qoyulmadan və yardım göstərilmədən uzun müddət davam edə bilər.
Depressiya gələcək qavrayışını necə dəyişir?
Depressiyanın ən davamlı effektlərindən biri gələcək haqqındakı təsəvvürlərin təhrif olunmasıdır. İnsan, obyektiv şərait əlverişli qalsa belə, gələcəyi imkanlardan məhrum bir sahə kimi qavramağa başlayır.
Tədqiqatlar göstərir ki, məhz bu koqnitiv təhrif kömək üçün müraciət etmə ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Əgər gələcək dəyişdirilə bilən bir şey kimi qəbul edilmirsə, indiki zamanı dəyişmək üçün göstərilən səylər mənasız görünür.
Nəticə
Depressiya sadəcə emosional bir vəziyyət deyil. Bu, insanın özünü, ətraf aləmi və gələcəyi qavrama tərzinin kompleks şəkildə dəyişməsidir. O, diqqətə, təfəkkürə və reallığın interpretasiyasına təsir edərək neqativ gözləntilərin qapalı dairəsini yaradır.
Depressiyanı koqnitiv və psixoloji bir proses kimi başa düşmək bəsit izahların çərçivəsindən çıxmağa və onun real mürəkkəbliyini görməyə imkan verir. Söhbət zəiflikdən və ya əhval-ruhiyyədən deyil, psixi proseslərin diqqətli və elmi əsaslı yanaşma tələb edən dərin yenidən qurulmasından gedir.