Hindsight effekti (Gecikmiş dərketmə effekti): Keçmiş niyə həmişə məntiqi görünür?
Keçmişə nəzər saldıqda, baş vermiş hadisələr insanlara çox vaxt aydın və proqnozlaşdırıla bilən görünür. Biz: "Bu, lap əvvəldən bəlli idi", "Başqa cür ola da bilməzdi", "Mən zatən belə düşünürdüm" kimi ifadələr işlədirik. Lakin psixoloji araşdırmalar göstərir ki, bu hiss əslində bir illüziyadır. Bu hiss bizim hadisənin nəticəsini həqiqətən əvvəlcədən görməyimizdən deyil, nəticə artıq bəlli olduqdan sonra təfəkkür tərzimizin dəyişməsindən qaynaqlanır.
Bu fenomen Hindsight effekti (Gecikmiş dərketmə effekti) adını alaraq XX əsrin ikinci yarısında koqnitiv psixologiyanın ən mühüm kəşflərindən birinə çevrilmişdir. Bu effekt insanların öz bəsirətlərini niyə həddindən artıq yüksək qiymətləndirdiklərini, keçmiş təcrübələrini niyə təhrif olunmuş şəkildə qəbul etdiklərini və artıq baş vermiş hadisələrdən niyə yanlış nəticələr çıxardıqlarını anlamağa kömək edir.
Hindsight effekti (Gecikmiş dərketmə effekti) nədir?
Hindsight effekti (Gecikmiş dərketmə effekti) — insanın bir hadisənin nəticəsi barədə məlumat əldə etdikdən sonra, həmin nəticəni realda olduğundan daha çox proqnozlaşdırıla bilən hesab etməsi ilə bağlı yaranan koqnitiv təhrifdir.
Proses sadə şəkildə belə işləyir: nəticəni bildiyimiz zaman biz onu əvvəlcədən təxmin edə biləcəyimiz ehtimalını şişirdirik. Bu zaman ilkin qeyri-müəyyənliklər, şübhələr və digər alternativ variantlar sanki yaddaşımızdan silinir.
Vacib məqam budur ki, bu, insanın özünü şüurlu şəkildə aldatması deyil. Bu effekt yaddaşın və təfəkkürün məlumatları hadisədən sonra (retrospektiv olaraq) yenidən qurması ilə bağlı olan avtomatik bir prosesdir.
Kim və necə ilk dəfə təsvir edib?
Bu effekti sistemli şəkildə araşdıran ilk mütəxəssislər 1970-ci illərdə psixoloqlar Barux Fişhoff və Daniel Kaneman olmuşdur. Eksperimentlər zamanı onlar iştirakçılara müxtəlif tarixi, siyasi və ya sosial hadisələrin təsvirlərini təqdim edir və fərqli nəticələrin baş vermə ehtimalını qiymətləndirmələrini istəyirdilər.
İştirakçılara real nəticə barədə məlumat verildikdən sonra onların qiymətləndirmələri kəskin şəkildə dəyişirdi: insanlar məhz həmin nəticəni ən yüksək ehtimallı hesab etməyə başlayırdılar, hətta əvvəlcə həmin variantı qeyri-mümkün hesab etsələr belə. Üstəlik, iştirakçılar səmimi şəkildə "həmişə belə düşündüklərinə" inanırdılar. Bu araşdırmalar sübut etdi ki, nəticəni bilmək insanın öz gözləntiləri haqqındakı subyektiv xatirələrini fundamental şəkildə dəyişdirir.
Beyin keçmişi niyə "yenidən yazır"?
Psixoloji nöqteyi-nəzərdən Hindsight effekti (Gecikmiş dərketmə effekti) beynin məntiqi ardıcıllığa və nizam-intizama olan meyli ilə bağlıdır. Qeyri-müəyyənlik və ziddiyyətlərlə dolu olan keçmiş, psixoloji baxımdan dayanıqsızdır. Onu məntiqi bir hadisələr zənciri kimi qəbul etmək beyin üçün daha asandır.
Nəticə bəlli olduqdan sonra təfəkkür avtomatik olaraq elə bir izahat qurur ki, həmin nəticə qanunauyğun görünsün. Alternativ variantlar artıq əhəmiyyətli görünmür və tədricən keçmişin subyektiv mənzərəsindən silinir. Beləliklə, yaddaş dəqiq bir arxiv kimi deyil, mövcud biliklərə uyğunlaşan bir "yenidənqurma mexanizmi" kimi fəaliyyət göstərir.
Eksperimental təsdiqlər
Fişhoffun klassik eksperimentlərindən birində iştirakçılara bir hərbi münaqişənin təsviri oxudulur və müxtəlif sonluqların ehtimalını qiymətləndirmək tapşırılır. Bir qrupa münaqişənin "necə bitdiyi" əvvəlcədən deyilir, digər qrupa isə yox.
Nəticə sabit idi: hadisənin sonunu bilən iştirakçılar həmin nəticəni, qeyri-müəyyənlik şəraitində olanlara nisbətən daha yüksək ehtimallı hesab edirdilər. Onlar həmçinin əmin idilər ki, nəticəni bilmədən də eyni proqnozu verə bilərdilər. Bu effekt iştirakçılardan nəticə barədə məlumatı "nəzərə almamaq" xüsusi olaraq xahiş edildikdə belə saxlanılırdı.
Özünüqiymətləndirməyə təsiri
Bu effektin ən ciddi fəsadlarından biri insanın öz qabiliyyətlərini və qərarlarının keyfiyyətini yanlış qiymətləndirməsidir. Hadisənin nəticəsi bəlli olduqdan sonra insan öz keçmiş düşüncələrini nəzərdən keçirərkən özünə ya əslində olmayan bir proqnozlaşdırma qabiliyyəti yükləyir, ya da əksinə, uğursuz nəticəyə görə həddindən artıq günahkarlıq hiss edir.
"Bunu qabaqcadan görməli idim" və ya "Hər şeyin necə bitəcəyi bəlli idi" kimi ifadələr real proqnozlaşdırma imkanlarını deyil, retrospektiv bilik illüziyasını əks etdirir. Bu, insanın öz mülahizələrinə inamını azalda və gələcəkdə özündən qeyri-real gözləntilərin yaranmasına səbəb ola bilər.
Gündəlik həyatda və öyrənmə prosesində rolu
Bu fenomen həyati qərarların, peşəkar yolun və hətta tibbi diaqnozların qiymətləndirilməsində özünü göstərir. Tibb, hüquq və idarəetmə sahələrində Hindsight effekti (Gecikmiş dərketmə effekti) ədalətsiz mühakimələrə yol aça bilər.
Paradoksal olsa da, bu effekt öz səhvlərimizdən öyrənməyimizə mane olur. Əgər keçmiş bizə məntiqi və proqnozlaşdırıla bilən görünürsə, vəziyyətin real mürəkkəbliyini dərk edə bilmirik. İnsan mövcud olmuş alternativləri təhlil etmir və yeni şəraitdə eyni səhvləri təkrarlayır.
Nəticə
Hindsight effekti (Gecikmiş dərketmə effekti) göstərir ki, biz hadisələri sadəcə xatırlamırıq — biz onları indiki biliklərimizə uyğunlaşdıraraq yenidən konstruksiya edirik. Bu təhrif barədə məlumatlı olmaq özümüzə və başqalarına qarşı daha ədalətli olmağa, keçmiş qərarlarımızı real kontekstində qiymətləndirməyə kömək edir.