Övladınızın güclü və inkişaf etdirilməli tərəflərini necə öyrənmək olar?
Uşağın imkanlarını anlamaq müşahidədən başlayır, sistemli qiymətləndirmə ilə dərinləşir
Valideynlər övladlarının maraqlarını, öyrənmə vərdişlərini, hansı tapşırıqlarda daha uğurlu olduqlarını və nələrdə çətinlik çəkdiklərini gündəlik həyatda müşahidə edirlər. Bu müşahidələr uşağın fərdi xüsusiyyətlərini anlamaq üçün əhəmiyyətlidir. Lakin onun imkanlarını dolğun qiymətləndirmək üçün yalnız məktəb qiymətlərinə, maraqlarına və görünən davranışlarına əsaslanmaq kifayət etmir.
Bəzən uşaq mövzunu yaxşı mənimsəsə də, tapşırığı yerinə yetirərkən çətinlik çəkir. Bəzən isə nəticə əldə etmək üçün daha çox vaxt sərf edir, lakin uyğun strategiya seçdikdə uğurlu nəticə göstərir. Bu fərqlər uşağın yalnız nə bildiyini deyil, diqqətini necə yönəltdiyini, məlumatları necə emal etdiyini və qarşısına qoyulan işi necə planlaşdırdığını da nəzərə almağın vacibliyini göstərir.
Əsas məsələ uşağın yalnız hansı nəticəyə çatdığını deyil, həmin nəticəyə necə çatdığını da anlamaqdır.
Güclü tərəfləri və inkişaf ehtiyaclarını necə müəyyənləşdirmək olar?
Uşağın güclü tərəfləri yalnız yüksək qiymətlərlə ölçülmür. Tapşırığı planlaşdırmaq, məlumatlar arasındakı əlaqələri müəyyənləşdirmək, ardıcıllığı qorumaq və yeni vəziyyətlərdə uyğun həll yolu seçmək də onun fərdi imkanlarının mühüm göstəriciləridir.
Bu xüsusiyyətləri anlamaq üçün uşağın hansı fəaliyyətləri müstəqil yerinə yetirdiyinə, mürəkkəb tapşırıqlara necə yanaşdığına, təlimatları necə izlədiyinə və səhvlə qarşılaşdıqda yanaşmasını necə dəyişdirdiyinə diqqət yetirmək faydalıdır.
Müəyyən sahədə yaranan çətinliyi dərhal bacarıqsızlıq kimi qiymətləndirmək də düzgün deyil. Çətinlik tapşırığın tələbləri, təlimatın mürəkkəbliyi, iş şəraiti və uşağın həmin bacarıq üzrə təcrübəsi ilə əlaqəli ola bilər. Buna görə də həm təkrarlanan çətinlikləri, həm də uşağın daha uğurlu olduğu şəraiti nəzərə almaq vacibdir.
Məktəb nəticələri uşağın bütün potensialını əks etdirirmi?
Məktəb qiymətləri uşağın akademik nailiyyətləri haqqında əhəmiyyətli məlumat verir, lakin onun bütün fərdi imkanlarını əhatə etmir. Qiymət müəyyən tapşırıq və ya fənn üzrə nəticəni göstərir; bu nəticənin arxasında duran prosesləri isə həmişə aydınlaşdırmır.
Məsələn, uşaq mövzunu bildiyi halda çoxmərhələli tapşırıqda addımların ardıcıllığını qorumaqda çətinlik çəkə bilər. Başqa bir vəziyyətdə məlumatı düzgün anlayar, lakin vaxt məhdudiyyəti altında daha çox səhvə yol verər. Bu halları yalnız motivasiya və ya çalışqanlıqla izah etmək uşağın ehtiyaclarının düzgün müəyyənləşdirilməsinə mane ola bilər.
Daha dolğun mənzərə əldə etmək üçün məktəb nəticələri, valideyn və müəllim müşahidələri, uşağın inkişaf xüsusiyyətləri və ehtiyac yarandıqda standartlaşdırılmış psixoloji qiymətləndirmənin nəticələri birlikdə nəzərə alınmalıdır.
K-PASS, D-CAS və RKQ-S: fərdi imkanların qiymətləndirilməsində sistemli yanaşma
Uşağın güclü tərəflərini və inkişaf ehtiyaclarını daha dərindən anlamaq üçün onun yaşına və qiymətləndirmənin məqsədinə uyğun vasitə seçilməlidir. Soulmind Azərbaycanda PASS modelinə əsaslanan, Cənubi Koreya mənşəli qiymətləndirmə texnologiyaları ilə əlaqəli üç sistemi — K-PASS, D-CAS və RKQ-S-i təqdim edir. Bu sistemlərin hər biri planlaşdırma, diqqət, sinxron emal və ardıcıl emal istiqamətlərini əhatə edir.
K-PASS — 4–12 yaşlı uşaqlar üçün. Cənubi Koreya mənşəli qiymətləndirmə sistemidir. Uşağın yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq fərdi imkanlarının araşdırılmasına yönəlir.
D-CAS — 12 yaşdan yuxarı şəxslər üçün. Cənubi Koreya mənşəli PASS-əsaslı qiymətləndirmə sistemidir. Yeniyetməlik dövründən etibarən fərdi imkanların daha sistemli öyrənilməsinə, gələcək təhsil və peşə istiqamətləri haqqında daha əsaslandırılmış qərarların verilməsinə dəstək məqsədilə istifadə olunur.
RKQ-S — 10 yaşdan yuxarı şəxslər üçün. Cənubi Koreya texnologiyası əsasında Soulmind tərəfindən hazırlanmış, Azərbaycan dilinə və mədəniyyətinə uyğunlaşdırılmış rəqəmsal qiymətləndirmə sistemidir. PASS modeli ilə əlaqəli dörd istiqamətə — planlaşdırma, diqqət, sinxron emal və ardıcıl emala — əlavə olaraq, emosional zəkanın qiymətləndirilməsini də əhatə edir. Bu xüsusiyyət RKQ-S-in fərdi imkanları daha geniş çərçivədə araşdırmağa yönələn yanaşmasını fərqləndirir.
Bu qiymətləndirmə istiqamətləri nə üçün əhəmiyyətlidir?
Planlaşdırma, diqqət, sinxron emal və ardıcıl emal insanın tapşırıqlarla necə işlədiyini anlamağa kömək edən fərqli proseslərdir. Planlaşdırma məqsədə çatmaq üçün addımların təşkilini, diqqət vacib məlumatların seçilməsini, sinxron emal məlumatlar arasındakı əlaqələrin bütöv şəkildə qavranılmasını, ardıcıl emal isə məlumatların müəyyən sıra üzrə işlənməsini əhatə edir.
RKQ-S-də emosional zəkanın da qiymətləndirilməsi fərdin emosional sahəsi ilə bağlı göstəricilərin nəzərə alınmasına imkan verir. Beləliklə, qiymətləndirmənin nəticələri yalnız bir göstərici əsasında deyil, sistemin əhatə etdiyi müxtəlif istiqamətlər çərçivəsində nəzərdən keçirilir.
Xüsusilə yeniyetməlik dövründə bu cür məlumatlar daha əhəmiyyətli seçim mərhələlərində faydalı ola bilər. D-CAS və RKQ-S-in nəticələri yeniyetmənin fərdi xüsusiyyətlərini, güclü tərəflərini və inkişaf ehtiyaclarını anlamağa, peşə və ixtisas seçiminə daha şüurlu yanaşmağa, eləcə də gələcək təhsil və inkişaf addımlarını daha məqsədyönlü planlaşdırmağa kömək edə bilər. Qiymətləndirmə konkret peşəni avtomatik müəyyən etmir; o, maraqlar, dəyərlər, akademik nəticələr və real imkanlarla birlikdə qərarvermə prosesinə əlavə məlumat verir.
Qiymətləndirmə nəticələri valideynə nə qazandırır?
Sistemli qiymətləndirmə valideynə övladının fərdi xüsusiyyətlərinə daha konkret suallar əsasında yanaşmağa kömək edir: Hansı sahələr onun güclü tərəfləridir? Hansı tapşırıqlar daha çox çətinlik yaradır? İnkişafı üçün hansı istiqamətlərdə əlavə dəstək faydalı ola bilər?
Bu suallara verilən cavablar uşağa dəstəyin daha məqsədyönlü təşkilinə kömək edir. Məsələn, tapşırığın mərhələlərini təşkil etməkdə çətinlik çəkən uşağa işi hissələrə ayırmaq və addımları əvvəlcədən planlaşdırmaq üçün uyğun strategiyalar öyrədilə bilər. Yeniyetmənin gələcək təhsil istiqamətini müəyyənləşdirməsi zamanı isə fərdi xüsusiyyətləri haqqında məlumat onun seçimlərini daha əsaslandırılmış şəkildə nəzərdən keçirməsinə kömək edə bilər.
Qiymətləndirmə nəticələri müvafiq sistemin ölçmə çərçivəsinə uyğun şərh edilməlidir. Heç bir test uşağın bütün xüsusiyyətlərini əhatə etmir və onun gələcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirmir. Əsas məqsəd nəticələri uşağın gündəlik fəaliyyəti və inkişaf xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirərək faydalı qərarlar üçün əsas yaratmaqdır.
Məqsəd müqayisə etmək deyil, fərdi inkişafı dəstəkləməkdir
Hər uşağın güclü tərəfləri, öyrənmə təcrübəsi və dəstək ehtiyacları fərqlidir. Buna görə də onun imkanlarını başqa uşaqların nəticələri ilə müqayisə etməkdənsə, fərdi xüsusiyyətlərini anlamağa və inkişafını izləməyə diqqət yetirmək daha məqsədəuyğundur.
Övladınızın potensialını anlamaq yalnız onun nələri bacardığını müəyyənləşdirmək deyil, həm də hansı sahələrdə daha uğurlu olduğunu və inkişafı üçün hansı istiqamətlərdə dəstəyə ehtiyac duyduğunu üzə çıxarmaqdır. Gündəlik müşahidələr və məqsədəuyğun psixoloji qiymətləndirmə uşağın inkişafını təsadüfi fərziyyələrə deyil, daha əsaslandırılmış məlumatlara söykənərək dəstəkləməyə imkan verir.