Xroniki stress bədənə və psixikaya necə təsir edir? Cəmiyyətin gərginliyi sağlamlığımıza necə yansıyır?
Stress həyatın ayrılmaz hissəsidir. İş, ailə münasibətləri, maliyyə problemləri, qeyri-müəyyənlik, gündəlik məsuliyyətlər və dəyişən həyat şəraiti insanın müəyyən dövrlərdə daha çox gərginlik yaşamasına səbəb ola bilər. Qısa müddətli stress orqanizmin çətin vəziyyətə uyğunlaşmasına kömək edir. Lakin stress uzun müddət davam etdikdə onun təsiri həm psixoloji, həm də fiziki sağlamlıqda özünü göstərə bilər.
Stress yalnız hiss etdiyimiz gərginlik deyil
İnsan stress yaşadıqda orqanizm təhlükəyə və ya çətinliyə cavab vermək üçün səfərbər olur. Ürək döyüntüsü və diqqət arta, əzələlər gərginləşə və stresslə əlaqəli hormonal sistemlər aktivləşə bilər. Bu reaksiyalar qısa müddətdə faydalıdır. Problem orqanizmin uzun müddət “hazır vəziyyətdə” qalmasıdır.
Xroniki stress zamanı stressə cavab sistemlərinin davamlı aktivliyi orqanizmin müxtəlif sistemlərinə əlavə yük yarada bilər. Uzunmüddətli stress hormonal və sinir sistemlərinin fəaliyyəti, immun və ürək-damar sistemi ilə əlaqəli fizioloji proseslərə təsir göstərə bilər.
Bu uzunmüddətli fizioloji yük allostatik yük anlayışı ilə izah olunur. Sadə desək, orqanizm təkrar-təkrar stressə uyğunlaşmağa çalışdıqda bu uyğunlaşmanın özü zamanla bədən üçün əlavə yükə çevrilə bilər.
Xroniki stress psixikanın gündəlik fəaliyyətinə necə təsir edir?
Uzunmüddətli stress insanın yalnız əhvalına deyil, düşünmə və gündəlik fəaliyyətinə də təsir göstərə bilər. Davamlı gərginlik zamanı insan daha tez əsəbiləşə, diqqətini toplamaqda çətinlik çəkə, narahatlıq və yorğunluq hiss edə bilər. Yuxu problemləri də stressin ən geniş yayılmış nəticələrindən biridir.
Bəzi hallarda davamlı stress narahatlıq və depressiv əlamətlərin güclənməsi ilə əlaqəli ola bilər. Xüsusilə stress gündəlik fəaliyyəti, iş və ya təhsil həyatını, ailə və sosial münasibətləri nəzərəçarpacaq dərəcədə pozmağa başladıqda vəziyyətə daha ciddi yanaşmaq lazımdır.
Niyə eyni stress bir insana daha ağır təsir edir?
Eyni hadisə müxtəlif insanlar üçün tamamilə fərqli emosional reaksiya yarada bilər. Bunun səbəbi insanın şəxsi xüsusiyyətləri ilə yanaşı, onun həyat şəraiti, sosial dəstəyi, əvvəlki təcrübələri və hazırkı məsuliyyətləri ilə də bağlıdır.
Məsələn, iş və ailə məsuliyyətləri çox olan, kifayət qədər istirahət edə bilməyən və sosial dəstəyi məhdud olan insan üçün gündəlik problemlər daha ağır hiss oluna bilər. Buna görə stressi yalnız hadisənin özü ilə deyil, insanın həmin hadisə ilə hansı şəraitdə qarşılaşması ilə birlikdə qiymətləndirmək daha doğrudur.
Stress yuxunu pozur, yuxusuzluq isə stressi artırır
Stress və yuxu bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərir. Gərginlik insanın yuxuya getməsini çətinləşdirə və gecə ərzində tez-tez oyanmasına səbəb ola bilər. Kifayət qədər yatmamaq isə növbəti gün stressə dözümlülüyü və emosiyaları tənzimləmə qabiliyyətini zəiflədə bilər.
Beləliklə, stress və yuxu problemi bir-birini gücləndirən dövrəyə çevrilə bilər. Bu səbəbdən stressli dövrlərdə yuxunu təxirə salmaq düzgün yanaşma deyil. Yuxu bərpa prosesinin əsas hissələrindən biridir.
İnsan münasibətləri stressə qarşı mühüm dayaqdır
İnsan çətinlik yaşadıqda tək qalmaq əvəzinə etibar etdiyi insanlarla əlaqədə olduqda vəziyyətin öhdəsindən gəlmək daha asan ola bilər. Ailə üzvləri, dostlar və yaxın sosial çevrə emosional və praktik dəstək göstərə bilər.
Sosial dəstəyin əhəmiyyəti yalnız problemdən danışmaqla məhdudlaşmır. Bəzən insanın yanında birinin olması, birlikdə vaxt keçirmək və ya gündəlik işlərdə kömək almaq belə gərginliyin azalmasına kömək edə bilər.
Əksinə, uzunmüddətli sosial təcrid və tənhalıq stressin öhdəsindən gəlməyi çətinləşdirə bilər.
Problemin özü qədər onu necə düşündüyümüz də vacibdir
Stressə reaksiyada yalnız hadisənin özü deyil, insanın həmin hadisəni necə qiymətləndirməsi də rol oynayır. Bəzən insan qarşılaşdığı problemin mümkün nəticələrini avtomatik olaraq ən pis ssenari ilə əlaqələndirir. Bu cür düşüncə narahatlığı daha da artıra bilər.
Psixoloji praktikada istifadə olunan yanaşmalardan biri koqnitiv yenidən çərçivələmədir. Burada məqsəd problemi görməzlikdən gəlmək və ya hər şeyi pozitiv göstərmək deyil. Məqsəd vəziyyətə daha realist baxmaq, fərqli ehtimalları nəzərdən keçirmək və mümkün həll yollarını görməkdir.
Stressi azaltmaq üçün gündəlik həyatda nələri dəyişmək olar?
Stressi tamamilə həyatımızdan çıxarmaq mümkün deyil. Əsas məsələ onunla sağlam şəkildə davranmağı öyrənməkdir. Bunun üçün gündəlik həyatın bir neçə istiqamətinə diqqət yetirmək faydalıdır.
Yuxu rejimi: Mümkün qədər nizamlı yatmaq və kifayət qədər yuxu almaq orqanizmin bərpası üçün vacibdir.
Fiziki aktivlik: Gündəlik hərəkətlilik, gəzinti və müntəzəm fiziki fəaliyyət stressin idarə olunmasına kömək edə bilər.
Sosial əlaqələr: Etibar etdiyiniz insanlarla əlaqəni qorumaq, ehtiyac olduqda hisslərinizi bölüşmək və kömək istəmək vacibdir.
Gündəlik rejim: Gün ərzində iş, istirahət, yuxu və şəxsi fəaliyyətlər üçün müəyyən vaxt ayırmaq nəzarət hissini gücləndirə bilər.
İnformasiya axını: Davamlı olaraq mənfi xəbərləri izləmək bəzi insanlarda stressi artıra bilər. Buna görə informasiya qəbuluna müəyyən sərhədlər qoymaq faydalı ola bilər.
Zövq verən fəaliyyətlər: Kitab oxumaq, musiqi dinləmək, təbiətdə gəzmək, yaradıcılıqla məşğul olmaq və ya yaxınlarla vaxt keçirmək gündəlik gərginlikdən uzaqlaşmağa kömək edə bilər.
Stressi azaltmağa çalışarkən daha böyük problem yaratmayın
Gərginlik zamanı insan tez rahatlamaq üçün siqaret, alkoqol və digər maddələrə müraciət edə bilər. Lakin bunlar stressin əsas səbəbini aradan qaldırmır və uzunmüddətli perspektivdə əlavə sağlamlıq problemləri yarada bilər.
Daha sağlam yanaşma stressin mənbəyini müəyyənləşdirmək, gündəlik həyatdakı yükü azaltmaq və lazım olduqda psixoloji dəstək almaqdır.
İstirahət etmək vaxt itkisi deyil
Bəzi insanlar istirahət etdikdə belə özlərini günahkar hiss edirlər. İşlər tamamlanmayıbsa, boş vaxtı yenidən tapşırıqlarla doldurmaq adi hala çevrilə bilər.
Lakin insanın davamlı fəaliyyət göstərməsi onun bərpa olunmasına imkan verməyə bilər. İstirahət tənbəllik deyil. Orqanizmin və psixikanın bərpası üçün vaxt ayırmaq sağlam gündəlik rejimin vacib hissəsidir.
Gündəlik həyatın içində qısa fasilələr yaratmaq, telefondan uzaqlaşmaq, sakit mühitdə qalmaq və insanın həqiqətən zövq aldığı fəaliyyətlərə vaxt ayırmaq stressin idarə olunmasına kömək edə bilər.
Bəzən stressi ilk siz deyil, ətrafınızdakılar fərq edir
Bəzən insan uzun müddət stress altında yaşadığı üçün vəziyyətini normal qəbul etməyə başlayır. Buna görə özündə yaranan dəyişiklikləri müşahidə etmək vacibdir.
Davamlı narahatlıq, əsəbilik, yuxu pozuntuları, diqqət çətinliyi, yorğunluq, əvvəl zövq alınan fəaliyyətlərə marağın azalması və sosial əlaqələrdən uzaqlaşma diqqət tələb edən əlamətlər ola bilər.
Əgər bu əlamətlər uzun müddət davam edir və gündəlik həyata ciddi təsir göstərirsə, psixoloq və ya digər uyğun səhiyyə mütəxəssisinə müraciət etmək faydalı ola bilər.
Stresssiz həyat yox, stressi idarə etmə bacarığı
Stress həyatın normal hissəsidir, lakin onun uzun müddət davam etməsi insanın həm psixoloji, həm də fiziki vəziyyətinə təsir göstərə bilər. Xroniki stress yuxunu, diqqəti, emosional vəziyyəti və sosial münasibətləri poza, eyni zamanda orqanizmdə uzunmüddətli fizioloji yük yarada bilər.
Stresslə sağlam şəkildə mübarizə aparmaq üçün həyatın yalnız bir sahəsinə deyil, bütöv gündəlik rejimə diqqət yetirmək lazımdır: kifayət qədər yuxu, fiziki aktivlik, sosial əlaqələr, istirahət, sağlam qidalanma və düşüncə tərzinin fərqində olmaq bu prosesin əsas hissələridir.
Əsas məqsəd stressi həyatımızdan tamamilə çıxarmaq deyil. Daha vacibi onu vaxtında tanımaq, təsirini azaltmaq və psixoloji və fiziki sağlamlığı qoruyacaq vərdişləri gündəlik həyatın bir hissəsinə çevirməkdir.