Uşaqlarda psixoloji dayanıqlılıq necə formalaşır? Çətinliklərin öhdəsindən gəlməyi uşaqlara necə öyrətmək olar?
Məktəb təzyiqi, dostluq münasibətlərində yaranan problemlər, ailədaxili gərginlik, uğursuzluq, dəyişikliklər və gözlənilməz hadisələr uşağın emosional dünyasına təsir göstərə bilər. Bu çətinliklərin tamamilə aradan qaldırılması mümkün deyil. Əsas məsələ uşağın onlarla qarşılaşdıqda necə reaksiya verməyi və vəziyyətdən necə çıxmağı öyrənməsidir.
Psixologiyada bu bacarıqlar çox vaxt psixoloji dayanıqlılıq anlayışı ilə izah olunur. Dayanıqlılıq insanın çətinlik, stress və uğursuzluqlara uyğunlaşmaq, emosional tarazlığını yenidən bərpa etmək və vəziyyətə uyğun fəaliyyət göstərmək qabiliyyətidir. Uşaqlarda isə bu xüsusiyyət yalnız böyük travmalar qarşısında deyil, gündəlik həyatın kiçik və böyük çətinlikləri ilə münasibətdə də özünü göstərir.
Amerikalı klinik psixoloq Mary Alvordun uşaqlar və yeniyetmələrlə uzunmüddətli klinik işi də göstərir ki, dayanıqlılıq dəyişməz və yalnız anadangəlmə xüsusiyyət kimi qəbul edilməməlidir. Müəyyən bacarıqların inkişaf etdirilməsi uşağın çətinliklərə münasibətini və onların öhdəsindən gəlmək imkanlarını gücləndirə bilər.
Dayanıqlılıq nədir və nə deyil?
Dayanıqlı uşaq heç vaxt məyus olmayan, qorxmayan, kədərlənməyən və ya stress yaşamayan uşaq demək deyil. Əksinə, psixoloji dayanıqlılıq çətin emosiyaların ümumiyyətlə yaranmaması yox, onların öhdəsindən gəlməyi öyrənməkdir.Uşaq uğursuz ola, dostu ilə mübahisə edə, imtahandan gözlədiyindən aşağı nəticə ala və ya müəyyən bir vəziyyətdən narahat ola bilər. Dayanıqlılıq məhz belə vəziyyətlərdən sonra uşağın özünü toparlamasına, problemi anlamağına, mümkün həll yollarını axtarmasına və yenidən cəhd etməsinə kömək edən bacarıqlar toplusudur.Bu baxımdan dayanıqlılıq “hər şeyə dözmək” və ya çətinliklərə emosional reaksiya verməmək də deyil. Uşağın hisslərini tanıması və ifadə etməsi, eyni zamanda həmin hisslərin davranışını tamamilə idarə etməsinə imkan verməməsi mühüm bacarıqlardandır.
Psixoloji dayanıqlılığın əsasını hansı bacarıqlar təşkil edir?
Uşağın dayanıqlılığının inkişafında bir neçə psixoloji bacarıq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bunlardan biri özünü tənzimləmədir. Uşağın güclü emosiyalar zamanı özünü sakitləşdirə bilməsi, diqqətini yönləndirə bilməsi və impulsiv reaksiyalarını idarə etməsi gündəlik çətinliklərin öhdəsindən gəlməsini asanlaşdırır.Digər mühüm bacarıq problem həll etmədir. Çətinlik qarşısında yalnız “bu, alınmayacaq” düşüncəsinə qapanmaq əvəzinə, “burada mən nə edə bilərəm?” sualını vermək uşağın vəziyyət üzərində müəyyən nəzarət hissi yaratmasına kömək edir.Burada fəaliyyətə yönəlmək də mühüm rol oynayır. Uşağın bütün vəziyyəti dəyişdirməsi mümkün olmaya bilər. Lakin o, öz davranışında kiçik dəyişikliklər edə bilər: kömək istəmək, müəllimlə danışmaq, tapşırığı daha kiçik mərhələlərə bölmək, dostu ilə yaranmış problemi müzakirə etmək və ya uğursuz cəhddən sonra yenidən sınaqdan keçirmək.Bu yanaşma uşağın passivlik və çarəsizlik hissindən uzaqlaşaraq öz imkanlarını görməsinə şərait yaradır.
Özünü tənzimləmə uşağa necə öyrədilir?
Uşaqlar emosiyalarını idarə etməyi yalnız izah yolu ilə öyrənmirlər. Onlara konkret və təkrarlana bilən bacarıqlar vermək lazımdır.Məsələn, sakit və yavaş nəfəs alma güclü emosional gərginlik zamanı bədənin sakitləşməsinə kömək edə bilər. Sadə əzələ boşaltma məşqləri də gərginliyin azalması üçün istifadə olunan üsullardandır. Uşaq əvvəlcə müəyyən əzələ qruplarını qısa müddət gərginləşdirir, daha sonra onları tədricən boşaldır və bədəndəki gərginliklə rahatlama arasındakı fərqi hiss etməyi öyrənir.Lakin özünü tənzimləmə yalnız belə texnikalardan ibarət deyil. Yuxu, qidalanma, fiziki fəaliyyət, gündəlik rejim və təhlükəsiz sosial münasibətlər də uşağın emosional tənzimlənməsi üçün mühüm zəmin yaradır.Burada böyüklərin davranışı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaq yalnız valideynin ona nə dediyini deyil, stress zamanı valideynin necə davrandığını da müşahidə edir. Buna görə uşağa sakit qalmağı öyrətməyin yollarından biri böyüyün öz emosiyalarını sağlam şəkildə idarə etməsinə nümunə göstərməsidir.
Uşaq çətinlik yaşayanda onu dərhal xilas etmək həmişə faydalı deyil
Valideynin uşağını çətin vəziyyətdən qorumaq istəyi təbiidir. Lakin hər problemin böyüklər tərəfindən dərhal həll edilməsi uşağın özünün problem həll etmə bacarığını inkişaf etdirmək imkanını məhdudlaşdıra bilər.Bu, uşağın tək buraxılması demək deyil. Əksinə, böyüklər onun yanında olaraq problemi anlamağa və mümkün həll yollarını tapmağa kömək edə bilərlər.Məsələn, uşaq “Mən bunu bacarmıram” dedikdə, sadəcə “Əlbəttə bacararsan” deməkdənsə, “Sənə ən çətin gələn hissə hansıdır?” sualı daha faydalı ola bilər. Beləliklə, ümumi uğursuzluq hissi konkret bir problemə çevrilir və onun üzərində işləmək mümkün olur.
“Məktəbə getmək istəmirəm” sözünün arxasında nə ola bilər?
Uşağın qəfil məktəbə getmək istəməməsi böyüklər tərəfindən bəzən itaətsizlik və ya məsuliyyətsizlik kimi qəbul edilir. Halbuki bu davranışın müxtəlif səbəbləri ola bilər.Uşaq dərsdə səhv etməkdən qorxa, akademik çətinlik yaşaya, dostları ilə problem keçirə və ya sosial mühitdə özünü narahat hiss edə bilər. Bəzi uşaqlar yaşadıqları çətinliyi sözlə ifadə etməkdə də çətinlik çəkirlər.Belə vəziyyətdə ilk addım uşağı məcbur etməkdən əvvəl səbəbi anlamağa çalışmaqdır. “Məktəbdə səni narahat edən nədir?” və ya “Məktəbdə yaxşı keçən nələr var?” kimi açıq suallar uşağın danışmasına imkan verə bilər.Burada yalnız problemə fokuslanmamaq da vacibdir. Uşağın məktəbdə özünü yaxşı hiss etdiyi fəaliyyətləri və münasibətləri müəyyənləşdirmək onun məktəb mühitinə yenidən uyğunlaşmasına dəstək ola bilər.Eyni zamanda məktəbdən yayınma davranışı davamlı xarakter alırsa, səbəbi müəyyənləşdirmək və lazım gəldikdə psixoloq, müəllim və digər mütəxəssislərlə əməkdaşlıq etmək vacibdir.
Uşağın “tənbəl” olduğunu düşünməzdən əvvəl çətinliyin səbəbini araşdırmaq lazımdır
Uşağın müəyyən tapşırığı yerinə yetirməkdən yayınması həmişə motivasiya çatışmazlığı ilə əlaqəli olmur. Bəzən uşaq üçün həmin tapşırıq həqiqətən çətin ola bilər.Məsələn, oxuma, yazma, diqqəti saxlama və ya məlumatı yadda saxlama ilə bağlı çətinlik yaşayan uşaq dəfələrlə uğursuzluq hissi yaşadıqda tapşırıqdan uzaqlaşmağa başlaya bilər. Kənardan bu davranış “istəmir” və ya “tənbəldir” kimi görünə bilər.Ona görə daha faydalı sual “Niyə bunu etmir?” deyil, “Bunu etməsinə nə mane olur?” sualıdır.Bu yanaşma uşağın davranışını etiketləmək əvəzinə, davranışın arxasındakı ehtiyacı müəyyənləşdirməyə imkan verir.
Uğursuzluğa münasibət uşağın gələcək davranışına təsir edir
Uşağın uğursuzluqla qarşılaşdıqda özünü necə qiymətləndirməsi onun növbəti cəhdlərinə təsir edə bilər.Bəzi uşaqlarda “ya mükəmməl etməliyəm, ya da ümumiyyətlə etməməliyəm” kimi sərt düşüncə formalaşa bilər. Bu yanaşma xüsusilə səhv etməkdən qorxan uşaqlarda yeni fəaliyyətlərdən yayınmaya səbəb ola bilər.Burada məqsəd uşağa hər şeyin yaxşı olacağını söyləmək deyil. Daha real yanaşma problemin çətinliyini qəbul etməklə yanaşı, onun öhdəsindən gəlmək üçün mümkün addımları müəyyənləşdirməkdir.“Bu, çətindir, amma hansı hissəsini dəyişə bilərik?”, “Növbəti dəfə nəyi fərqli edə bilərsən?” kimi suallar uşağın uğursuzluğu son nəticə deyil, öyrənmə prosesinin bir hissəsi kimi görməsinə kömək edə bilər.
Dayanıqlılıq və “qətiyyət” eyni anlayış deyil
Psixologiyada dayanıqlılıq bəzən qətiyyət və məqsəddən əl çəkməmə anlayışları ilə qarışdırılır. Bunlar bir-biri ilə əlaqəli olsa da, tamamilə eyni deyil.Məqsədə davam etmək və çətinliyə baxmayaraq səy göstərmək mühüm xüsusiyyətdir. Lakin psixoloji dayanıqlılıq daha geniş anlayışdır. Buraya emosiyaların tənzimlənməsi, problem həlli, sosial əlaqələr, dəyişikliklərə uyğunlaşma, perspektivi dəyişə bilmək və lazım gəldikdə dəstək axtarmaq kimi müxtəlif bacarıqlar daxildir.Buna görə uşağın dayanıqlılığını yalnız “heç vaxt təslim olmamaq” üzərindən qiymətləndirmək düzgün deyil. Bəzən dayanıqlı davranış mövcud məqsədə israrla davam etmək deyil, vəziyyəti yenidən qiymətləndirib daha uyğun strategiya seçməkdir.
Uşağın güclü tərəflərindən başlamaq
Uşağın yalnız çətinliklərinə diqqət yetirmək onun özünü “problemlərindən ibarət” görməsinə səbəb ola bilər. Daha faydalı yanaşmalardan biri onun mövcud bacarıqlarını və maraqlarını müəyyənləşdirərək inkişaf üçün həmin resurslardan istifadə etməkdir.Məsələn, akademik fəaliyyət uşağın üçün çətin ola bilər, amma o, idmanda, yaradıcılıqda, sosial münasibətlərdə və ya başqa bir sahədə güclü tərəflərə sahib ola bilər. Bu sahələrdə əldə olunan uğurlar uşağın özünəinamının və fəaliyyətə hazır olmasının möhkəmlənməsinə kömək edə bilər.Bu səbəbdən uşağa yalnız “nəyi bacarmırsan?” prizmasından yanaşmaq əvəzinə, “nəyi yaxşı bacarırsan və bunu başqa çətinliklərin öhdəsindən gəlmək üçün necə istifadə edə bilərik?” sualı da verilməlidir.
Uşağın davranışındakı dəyişikliklərə diqqət yetirmək lazımdır
Uşaq özünü pis hiss etdiyini həmişə açıq şəkildə deməyə bilər. Buna görə böyüklərin müşahidəsi mühüm rol oynayır.Əvvəllər sosial və aktiv olan uşağın qəfil insanlardan uzaqlaşması, ailə və ya həmyaşıdları ilə münasibətlərdən çəkilməsi, əvvəl maraq göstərdiyi fəaliyyətlərə həvəsinin azalması, daha passiv görünməsi və ya davranışında nəzərəçarpacaq dəyişikliklərin yaranması diqqət tələb edə bilər.Tək bir davranış avtomatik olaraq psixoloji problem demək deyil. Əsas məsələ dəyişikliklərin davamlılığı, intensivliyi və uşağın gündəlik fəaliyyətinə təsiridir. Bu cür dəyişikliklər uzun müddət davam etdikdə və ya uşağın məktəb, ailə və sosial həyatına ciddi təsir etdikdə peşəkar dəstək almaq məqsədəuyğundur.
Məktəb dayanıqlılığın inkişafında mühüm mühitdir
Psixoloji dayanıqlılığın inkişafı yalnız ailənin üzərinə düşən məsələ deyil. Məktəb də uşağın gündəlik həyatında mühüm sosial mühit olduğundan burada yaradılan münasibətlər və öyrənmə şəraiti əhəmiyyət daşıyır.Müəllimlər uşaqların yalnız akademik nəticələrini deyil, onların çətinliklərlə necə mübarizə apardıqlarını, kömək istəmə bacarıqlarını, həmyaşıdları ilə münasibətlərini və səhvlərə reaksiyalarını da nəzərə ala bilərlər.Dayanıqlılıq üzrə məktəb proqramlarının əsas üstünlüklərindən biri bu bacarıqların ayrıca “problem yaşayan uşaqlar” üçün deyil, bütün şagirdlər üçün inkişaf etdirilə bilməsidir. Alvordun rəhbərlik etdiyi Resilience Builder Program kimi proqramlarda özünü tənzimləmə, problem həlli, sosial bacarıqlar və fəaliyyətə yönəlmiş düşüncə müxtəlif məşğələlər vasitəsilə öyrədilir.Proqramın məktəblərə uyğunlaşdırılmış variantlarında müəllimlərin istifadə edə biləcəyi qısa dərslər, videolar, fəaliyyətlər və valideynlər üçün materiallardan yararlanılır. Bu yanaşma dayanıqlılığın yalnız fərdi terapiya çərçivəsində deyil, daha geniş təhsil mühitində inkişaf etdirilməsinə yönəlib.
Texnologiya bacarıqların məşq etdirilməsi üçün vasitə ola bilər
Uşaqların həyatında texnologiyanın geniş yer tutması onun psixoloji bacarıqların inkişafında da müəyyən məqsədlərlə istifadə edilməsinə imkan yaradır.Məsələn, sosial narahatlıq yaşayan və ya danışmaqda çətinlik çəkən uşaqlar müəyyən sosial davranışları əvvəlcə nəzarətli rəqəmsal mühitdə məşq edə bilərlər. Video materiallar, simulyasiyalar və müxtəlif interaktiv tapşırıqlar da müəyyən bacarıqların təkrarlanmasına şərait yarada bilər.Lakin burada texnologiyanın məqsədi real sosial münasibətləri əvəz etmək deyil. Onun faydası məhz düzgün istiqamətləndirilmiş məşq vasitəsi kimi istifadə edildikdə ortaya çıxır. Uşağın yaşına, ehtiyaclarına və təhlükəsizliyinə uyğunluq, həmçinin texnologiyadan istifadənin balanslaşdırılması əsas şərtlərdir.
Dayanıqlılıq uşağın həyatında birdəfəlik qazandığı xüsusiyyət deyil
Psixoloji dayanıqlılıq sabit və dəyişməz xüsusiyyət kimi qəbul edilmir. İnsan həyatının müxtəlif dövrlərində və müxtəlif vəziyyətlərdə fərqli səviyyədə dayanıqlılıq göstərə bilər.Uşaq bir sahədə özünəinamlı və təşəbbüskar olduğu halda, başqa bir sahədə daha çox dəstəyə ehtiyac duya bilər. Buna görə məqsəd uşağı bütün çətinliklər qarşısında “güclü” etməyə çalışmaq deyil. Məqsəd onun müxtəlif vəziyyətlərdə istifadə edə biləcəyi psixoloji və sosial bacarıqların repertuarını genişləndirməkdir.Bu bacarıqların formalaşmasında valideynlərin, müəllimlərin, digər qayğı göstərən böyüklərin və lazım gəldikdə psixoloqların əməkdaşlığı mühüm rol oynayır.
Əsas məsələ uşağı çətinliklərdən qorumaq deyil, çətinliklərlə qarşılaşdıqda ona dayaq olmaqdır
Uşağın qarşısına çıxacaq bütün uğursuzluqları və məyusluqları əvvəlcədən aradan qaldırmaq mümkün deyil. Üstəlik, inkişafın müəyyən mərhələlərində çətinliklərlə qarşılaşmaq uşağın yeni bacarıqlar öyrənməsi üçün imkan da yarada bilər.Əsas məsələ uşağın həmin çətinliklər qarşısında tək qalmamasıdır. Onun hisslərini dinləmək, problemin səbəbini anlamağa çalışmaq, güclü tərəflərini görmək, mümkün addımları birlikdə müəyyənləşdirmək və lazım gəldikdə peşəkar dəstəyə yönləndirmək psixoloji dayanıqlılığın inkişafına daha sağlam zəmin yaradır.
Dayanıqlı uşaq heç vaxt yıxılmayan uşaq deyil. Daha çox, çətinlik qarşısında nə baş verdiyini anlamağı, özünü tənzimləməyi, kömək istəməyi, çıxış yolları axtarmağı və yenidən cəhd etməyi öyrənən uşaqdır.