Öyrənmək üçün heç vaxt gec deyil: Yeni bacarıqlar beynimizi necə dəyişir?
Yaş artdıqca isə öyrənməyin çətinləşdiyini düşünürük.
Lakin son illərin psixoloji araşdırmaları daha fərqli mənzərə göstərir: öyrənmə qabiliyyəti yaşla birlikdə yox olmur. Əksinə, yeni və mənalı bacarıqlar öyrənmək, dəstəkləyici mühitdə fəaliyyət göstərmək və həyat tərzində müəyyən dəyişikliklər etmək yaşlılıq dövründə koqnitiv sağlamlığın qorunmasına kömək edə bilər.
Beyin yaşlandıqca öyrənmək mümkündürmü?
Yaş artdıqca bəzi koqnitiv proseslərdə dəyişikliklər baş verir. Yeni problemləri həll etmək və məlumatı yadda saxlamaq əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox səy tələb edə bilər. Bu isə insanın öyrənmə qabiliyyətinin tamamilə itməsi demək deyil.
Əksinə, tədqiqatçılar beynin yeni məlumatlara və bacarıqlara uyğunlaşmaq qabiliyyətindən — neyroplastiklikdən — həyatın müxtəlif mərhələlərində istifadə etməyin mümkün olduğunu göstərirlər. Yeni öyrənmə təcrübələri insanın özünəinamını, motivasiyasını və yeni problemlərlə qarşılaşmaq istəyini də gücləndirə bilər.
Burada vacib məqam odur ki, söhbət yalnız klassik “beyin oyunları”ndan getmir.
Sadəcə beyin oyunu oynamaq kifayət edirmi?
Koqnitiv məşqlər müəyyən bacarıqları inkişaf etdirə bilər. Məsələn, insan ekranda müəyyən obyektləri diqqəti yayındıran digər məlumatların arasından daha sürətli tapmağı öyrənə bilər.
Amma bir bacarığın məşq edilməsi onun gündəlik həyata avtomatik şəkildə köçürülməsi demək deyil. Araşdırmalar göstərir ki, insan konkret bir tapşırıqda yaxşılaşsa da, bu, məsələn, onlayn bank hesabından istifadə etmək və ya yeni rəqəmsal platformanı mənimsəmək kimi real həyat bacarıqlarında eyni dərəcədə böyük üstünlük yaratmaya bilər.
Bu səbəbdən müasir yanaşmalarda insanın gündəlik həyatında istifadə edə biləcəyi real və mənalı bacarıqların öyrənilməsinə daha çox diqqət yetirilir.
Üç ayda dəyişən nəticələr
Rachel Wu və həmkarlarının araşdırmalarından birində 58–86 yaş aralığında iştirakçılar üç ay ərzində həftədə təxminən 15 saat dərs və ev tapşırıqları ilə məşğul olublar. Onlar iPad-dən istifadə, ispan dili və rəsm kimi ən azı üç yeni bacarıq öyrəniblər.
Proqramın mühüm xüsusiyyətlərindən biri də iştirakçıların dəstəkləyici mühitdə olması idi. Təlimçilər sualları cavablandırır, səhvlərin öyrənmə prosesinin normal hissəsi olduğunu vurğulayırdılar.
Nəticə diqqətçəkici olub: proqramın sonunda iştirakçıların yaddaş və diqqət göstəriciləri 35–51 yaş aralığındakı orta yaşlı insanların göstəricilərinə yaxınlaşıb. Bir il sonra isə nəticələr bakalavr tələbələri ilə müqayisə edilə biləcək səviyyədə olub.
Daha maraqlısı isə iştirakçıların bir qisminin proqram bitdikdən sonra da yeni şeylər öyrənməyə davam etməsidir. Onlayn kurslara, fərdi dərslərə və icma proqramlarına qoşulan insanlar öyrənilməsi çətin görünən bacarıqlara qarşı daha çox inam qazandıqlarını bildiriblər.
Yaş haqqında düşündüklərimiz də önəmlidir
İnsanların yaşlanma haqqında inancları da bu prosesdə rol oynaya bilər.
Cəmiyyət bəzən yaşlı insanların artıq yeni şeylər öyrənməməli olduğu, texnologiyaya uyğunlaşmaqda çətinlik çəkdiyi və müəyyən fəaliyyətlərdən uzaqlaşmalı olduğu fikrini gücləndirir. Bu cür mənfi stereotiplər insan tərəfindən zamanla mənimsənildikdə onun öz imkanlarına münasibətinə də təsir göstərə bilər.
Tədqiqatçılar bunu daxililəşdirilmiş yaş ayrı-seçkiliyi (internalized ageism) ilə əlaqələndirirlər. Belə inanclar insanın “artıq öyrənə bilmirəm” və ya “bunu etməyin mənası yoxdur” düşüncəsinə daha tez qapılmasına səbəb ola bilər. Əksinə, yaşla bağlı daha müsbət inancların sağlamlıq və uzunömürlülüklə əlaqəli olduğu göstərilib.
Başqa sözlə, öyrənmə yalnız beynin imkanları ilə deyil, insanın öz öyrənmə qabiliyyətinə nə qədər inandığı ilə də əlaqəlidir.
Texnologiya qarşısında yaş maneə olmamalıdır
Yaşlı insanların texnologiyadan istifadə etməsi ilə bağlı geniş yayılmış təsəvvürlərdən biri onların yeni rəqəmsal vasitələrə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkdiyidir.
Lakin araşdırmalar bu təsəvvürün o qədər də sadə olmadığını göstərir.
Bir tədqiqatda yaşlı və yüngül koqnitiv pozuntusu olan insanlar planşetdən istifadə etməyi, daha sonra isə onlayn bankçılıq və dərmanların idarə edilməsi kimi gündəlik bacarıqları öyrəniblər. Tapşırıqlar mərhələlərə bölünüb, iştirakçılara təkrar məşq etmək imkanı verilib və səhvlər zamanı getdikcə daha faydalı geribildirim təqdim olunub.
Nəticədə həm koqnitiv pozuntusu olan, həm də olmayan iştirakçıların tapşırıq performansı əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşıb. Onlar real həyatda onlayn bankçılıq və dərmanların idarə edilməsinə dair özünəinamlarının artdığını da bildiriblər.
Bu nəticələr göstərir ki, əsas məsələ insanın neçə yaşında olması ilə yanaşı, öyrənmə prosesinin necə qurulmasıdır.
Öyrənmək sosial həyatımızı da dəyişə bilər
Yeni bacarıqların öyrənilməsi yalnız yaddaş və diqqət üçün əhəmiyyət daşımır. Texnologiyadan istifadə etmək insanların sosial əlaqələrini qorumasına və gündəlik həyata daha fəal qoşulmasına da kömək edə bilər.
Məsələn, planşet vasitəsilə dostlarla videozəng etmək, icma tədbirlərini tapmaq və onlayn kurslara qoşulmaq sosial təcridin azalmasına və sosial dəstəyin artmasına şərait yarada bilər. Araşdırmalardan birində belə bir müdaxilədən altı ay sonra iştirakçılar daha az tənhalıq və sosial təcrid, daha çox sosial dəstək və həyat keyfiyyəti bildirmişdilər.
Bu xüsusilə vacibdir, çünki sosial təcrid və tənhalıq yaşlılıq dövründə həm fiziki, həm də koqnitiv sağlamlıqla əlaqələndirilir.
Beyin sağlamlığı yalnız zehni məşqlərdən ibarət deyil
Koqnitiv sağlamlığı qorumaq üçün yalnız zehni fəaliyyətlərə diqqət yetirmək kifayət etməyə bilər. Araşdırmalar fiziki aktivlik, qidalanma, sosial fəaliyyət, koqnitiv məşğələlər və ürək-damar risklərinin idarə olunmasının birlikdə nəzərə alınmasının əhəmiyyətini göstərir.
Finlandiyada aparılan ikiillik müdaxilə proqramında demensiya riski daha yüksək olan insanlar qidalanma, fiziki aktivlik, koqnitiv məşq, sosial fəaliyyət və ürək-damar risk faktorlarının monitorinqi ilə bağlı dəstək alıblar. Müdaxilə qrupunda icraedici funksiyalar, mürəkkəb yaddaş tapşırıqları və psixomotor nəzarətdə daha böyük yaxşılaşmalar müşahidə olunub.
ABŞ-da aparılan daha yeni bir araşdırmada isə strukturlaşdırılmış proqram iştirakçıları fiziki aktivlik, Aralıq dənizi tipli qidalanma və öyrənmə ilə bağlı davranış dəyişikliklərini dəstəkləyən qrup görüşlərində iştirak ediblər. Proqramın sonunda icraedici funksiyalar və məlumatın emal sürəti baxımından daha böyük faydalar müşahidə edilib.
Yaş artdıqca maraq da dəyişə bilər
Yaşlı insanların öyrənmə prosesində maraqlı bir üstünlüyü də ola bilər: onlar nəyi öyrənməyə vaxt ayıracaqlarını daha seçici şəkildə müəyyənləşdirə bilirlər.
Psixoloq Alan Castel-in araşdırmalarına görə, yaşlı insanlar yeni tapşırıqları daha yavaş öyrənsələr də, onlar üçün həqiqətən vacib olan məlumatlara daha çox diqqət ayıra bilirlər. Maraqlı və mənalı məlumatlar isə yadda qalma baxımından xüsusi rol oynaya bilər.
Burada maraq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Araşdırmalar göstərir ki, xarakter xüsusiyyəti kimi maraqlanmaq həyat boyu müəyyən qədər azala bilsə də, insanın həmin anda qarşılaşdığı yeni və maraqlı bir şeyə qarşı keçirdiyi “vəziyyət marağı” orta yaşdan sonra əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər.
Yəni yaş artdıqca insanın öyrənmək istəyi yox olmur — bəzən sadəcə nəyə dəyər verdiyi dəyişir.
Öyrənmək yaşla bitmir, forması dəyişir
Yaşlanma müəyyən koqnitiv dəyişikliklərlə müşayiət oluna bilər. Yeni məlumatı mənimsəmək əvvəlkindən daha çox vaxt və səy tələb edə bilər. Lakin bu, yeni bacarıqlar qazanmağın qarşısını almır.
Əksinə, araşdırmalar göstərir ki, düzgün qurulmuş, real həyata bağlı və dəstəkləyici öyrənmə mühiti yaşlı insanların həm koqnitiv fəaliyyətinə, həm özünəinamına, həm də gündəlik müstəqilliyinə müsbət təsir göstərə bilər.
Bəlkə də buna görə “Bu yaşda artıq öyrənmək çətindir” düşüncəsindən daha faydalı sual başqadır:
“Mənim üçün indi nəyi öyrənmək mənalıdır?”
Çünki beynin inkişafı uşaqlıq və gəncliklə məhdudlaşmır. İnsan həyatının müxtəlif mərhələlərində yeni bacarıqlar qazana, öz imkanlarını genişləndirə və dəyişən dünyaya uyğunlaşma yolları tapa bilər. Araşdırmaların göstərdiyi kimi, öyrənmək üçün heç vaxt gec deyil.