Öyrənilmiş acizlik və uğursuzluq təcrübəsinin psixoloji təsiri
İnsan uğursuzluqla qarşılaşdıqda yalnız konkret nəticəyə deyil, öz imkanları haqqında formalaşdırdığı qənaətlərə də reaksiya verir. Bəziləri uğursuzluğu dəyişiklik etmək və yeni strategiya sınamaq üçün bir siqnal kimi qəbul edir. Digərləri isə təkrarlanan uğursuzluqlardan sonra cəhdlərinin heç nəyi dəyişməyəcəyinə inanmağa başlayır. Bu fərq insanın çətinliklərə münasibətinə, motivasiyasına və gələcək davranışlarına təsir göstərir. Psixologiyada bu proseslə əlaqəli mühüm anlayışlardan biri öyrənilmiş acizlikdir (learned helplessness).
Öyrənilmiş acizlik necə formalaşır?
Öyrənilmiş acizlik insanın təkrarlanan çətinliklər və ya nəzarət edə bilmədiyi mənfi təcrübələr nəticəsində öz davranışlarının nəticələri dəyişdirmək gücünə malik olmadığı qənaətinə gəlməsi ilə əlaqəli psixoloji vəziyyətdir. Bu anlayış ilkin olaraq Martin Seligman və Steven Maierin 1960-cı illərdə apardıqları eksperimental tədqiqatlarla əlaqələndirilir. Sonrakı araşdırmalar isə nəzarət hissinin, gözləntilərin və əvvəlki təcrübələrin davranışa təsirini daha geniş şəkildə öyrənib.
Bu prosesin formalaşması üçün uğursuzluğun mütləq çoxsaylı olması tələb edilmir. Bəzi hallarda təkrarlanan uğursuzluqlar, nəticəyə təsir göstərə bilməmək hissi və ətrafdan alınan mənfi rəylər insanın öz imkanlarını necə qiymətləndirdiyini dəyişə bilər. Məsələn, dərsə hazırlaşmasına baxmayaraq dəfələrlə aşağı qiymət alan şagird zamanla problemin səbəbini yalnız istifadə etdiyi üsullarda deyil, öz qabiliyyətində görməyə başlaya bilər. “Bu dəfə alınmadı” düşüncəsi tədricən “mən bunu heç vaxt bacarmayacağam” qənaətinə çevrilə bilər.Burada əsas məqam uğursuzluğun özü deyil, insanın həmin təcrübədən hansı nəticəni çıxarması və gələcəkdə dəyişiklik etmək imkanını nə dərəcədə real hesab etməsidir.
Uğursuzluq təcrübəsi insanın özünə münasibətini necə dəyişir?
Uğursuzluq konkret bir tapşırıqla bağlı nəticədir. Lakin insan bu nəticəni öz şəxsiyyətinin və ya qabiliyyətlərinin ümumi göstəricisi kimi qəbul etdikdə onun psixoloji təsiri genişlənə bilər. Məsələn, imtahandan aşağı nəticə almaq əvəzinə özünü “bacarıqsız şagird” kimi qiymətləndirmək növbəti cəhdlərə münasibəti dəyişir.
Belə hallarda üç meyl xüsusilə əhəmiyyətlidir:
-
Qabiliyyətin dəyişməz olduğuna inanmaq. İnsan çətinliyi öyrənmə prosesinin bir hissəsi kimi deyil, özünün yetərsizliyinin sübutu kimi qəbul edir.
-
Nəticələr üzərində təsir imkanını aşağı qiymətləndirmək. Daha çox çalışmağın, fərqli üsul sınamağın və ya kömək istəməyin nəticəni dəyişəcəyinə inam azalır.
-
Uğursuzluğu ümumiləşdirmək. Bir sahədə yaşanan çətinlik digər fəaliyyətlərdə də uğur qazanmağın mümkün olmadığı qənaətinə səbəb olur.
Bu düşüncə meylləri hər insanda eyni şəkildə formalaşmır. Uğursuzluğun səbəbi, əvvəlki təcrübələr, sosial dəstək və insanın qarşılaşdığı şərait mühüm rol oynayır. Buna görə də hər təkrarlanan uğursuzluğu öyrənilmiş acizlik kimi qiymətləndirmək düzgün deyil.
Motivasiya və davranışa təsiri
İnsan öz səylərinin nəticəyə təsir etmədiyini düşündükdə yeni cəhdlərə başlamaq üçün daha az motivasiya hiss edə bilər. Bu zaman çətin tapşırıqlardan yayınmaq, qərar verməyi təxirə salmaq, kömək təkliflərini qəbul etməmək və ya ilk maneədə fəaliyyəti dayandırmaq kimi davranışlar meydana çıxa bilər.Məsələn, riyaziyyat tapşırıqlarında çətinlik yaşayan şagird əvvəlcə yalnız mürəkkəb sualları həll etməkdən çəkinə bilər. Lakin uğursuzluq təcrübəsi davam etdikcə o, bildiyi mövzular üzrə tapşırıqlara da başlamaq istəməyə bilər. Beləliklə, ilkin çətinlikdən yayınma davranışı zamanla öyrənmə imkanlarını məhdudlaşdırır.Akademik nailiyyətlərlə bağlı 125 tədqiqatı və 56 mindən çox iştirakçını əhatə edən meta-analiz aşağı nəticə göstərən şagirdlərdə kompetentlik inamının, müstəqil motivasiyanın və özünü tənzimləyən öyrənmə strategiyalarının orta hesabla daha aşağı olduğunu müəyyən edib. Bununla belə, bu nəticələr bütün şagirdlərdə eyni mexanizmin işlədiyini və ya öyrənilmiş acizliyin birbaşa aşağı nailiyyətə səbəb olduğunu sübut etmir.
Emosional vəziyyət və stresslə əlaqəsi
Təkrarlanan uğursuzluqlar məyusluq, narahatlıq, utanc və özünə inamın azalması ilə müşayiət oluna bilər. İnsan növbəti cəhddə də uğursuz olacağını gözlədikdə, hələ fəaliyyətə başlamamışdan əvvəl emosional gərginlik yaşaya bilər. Bu gözlənti diqqəti tapşırığın həllindən mümkün uğursuzluğa yönəldə və fəaliyyətə başlamağı çətinləşdirə bilər.Bununla belə, öyrənilmiş acizlik depressiya və ya digər psixoloji pozuntularla eyni anlayış deyil. Uzunmüddətli ümidsizlik və fəaliyyətdən çəkilmə müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. Əgər bu hallar gündəlik həyata, təhsilə, işə və münasibətlərə davamlı təsir göstərirsə, onların səbəblərini mütəxəssislə araşdırmaq məqsədəuyğundur.
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə uğursuzluq təcrübəsinin rolu
Uşaqlar və yeniyetmələr öz bacarıqları, səyləri və nəticələr arasındakı əlaqəni hələ formalaşdırdıqları üçün uğursuzluğa verilən reaksiyalar onların gələcək öyrənmə davranışları baxımından əhəmiyyətlidir. Davamlı tənqid, başqaları ilə müqayisə və nəticənin yalnız qiymətlə ölçülməsi bəzi uşaqlarda səhv etmək qorxusunu gücləndirə bilər.
Məsələn, aşağı qiymət alan uşağa dəfələrlə “sən bacarmırsan” deyilməsi onun konkret çətinliklə öz qabiliyyəti arasında əlaqə qurmasına səbəb ola bilər. Əksinə, çətinliyin səbəblərini araşdırmaq, istifadə olunan üsulu dəyişmək və irəliləyişi konkret nümunələrlə göstərmək uşağın nəticəyə təsir edə biləcəyini görməsinə kömək edə bilər.Valideyn və müəllim üçün əsas məsələ uğursuzluğu görməzdən gəlmək deyil, onu uşağın kimliyinə dair hökmə çevirməməkdir. Eyni zamanda, bütün problemləri səy çatışmazlığı ilə izah etmək də düzgün deyil. Öyrənmə çətinlikləri, uyğun olmayan tədris üsulları, emosional gərginlik və dəstək çatışmazlığı da nəticələrə təsir edə bilər.
Öyrənilmiş acizliyin qarşısını almaq və onu aradan qaldırmaq
İnsanın öz təsir imkanlarını yenidən görməsi üçün yalnız motivasiya verən sözlər kifayət etməyə bilər. Əsas məqsəd real təcrübə vasitəsilə səylə nəticə arasında əlaqənin mümkün olduğu vəziyyətlər yaratmaqdır.Nəticəni deyil, prosesi təhlil etmək. Uğursuzluqdan sonra “Mən niyə bacarmadım?” sualını “Hansı mərhələdə çətinlik yarandı və nəyi dəyişə bilərəm?” sualı ilə əvəz etmək daha faydalıdır. Bu yanaşma diqqəti ümumi özünüqiymətləndirmədən konkret həll yollarına yönəldir.Əldə edilə bilən məqsədlər müəyyənləşdirmək. Böyük və mürəkkəb tapşırığı kiçik mərhələlərə bölmək irəliləyişi müşahidə etməyə imkan verir. Kiçik uğurlar problemi tam həll etməsə də, insanın öz fəaliyyətinin nəticəyə təsirini görməsinə şərait yaradır.Alternativ strategiyalar sınamaq. Eyni üsulla təkrar-təkrar uğursuz olmaq insanın daha çox çalışmalı olduğu anlamına gəlmir. Bəzən fərqli öyrənmə strategiyası, əlavə izah, uyğunlaşdırılmış tapşırıq və ya mütəxəssis dəstəyi tələb olunur.
Rəyi konkret və konstruktiv vermək. “Sən ağıllısan” və ya “sən bacarıqsızsan” kimi ümumi qiymətləndirmələr əvəzinə, hansı addımın faydalı olduğunu və növbəti cəhddə nəyin dəyişdirilə biləcəyini göstərmək daha məqsədəuyğundur.Nəzarət edilə bilən və edilməyən amilləri ayırmaq. İnsan bütün nəticələri idarə edə bilməz. Lakin hazırlıq üsulunu, kömək istəməyi, vaxtın planlaşdırılmasını və növbəti addımı müəyyən dərəcədə seçə bilər. Real nəzarət imkanlarını tanımaq məsuliyyəti qəbul etməklə özünü bütün uğursuzluqlarda günahlandırmaq arasındakı fərqi qoruyur.
Uğursuzluq insanın imkanlarının göstəricisi deyil
Öyrənilmiş acizliyin psixoloji baxımdan əhəmiyyəti ondadır ki, insanın gələcək davranışı yalnız əvvəlki nəticələrlə deyil, həmin nəticələr haqqında formalaşdırdığı gözləntilərlə də əlaqəlidir. Uğursuzluq təcrübəsi insanı yeni cəhdlərdən uzaqlaşdıra bilər, lakin bu, onun imkanlarının dəyişməz olduğu və ya gələcəkdə uğur qazana bilməyəcəyi demək deyil.Əsas məqsəd hər uğursuzluğu uğura çevirmək deyil. Məqsəd uğursuzluğun səbəblərini daha dəqiq qiymətləndirmək, dəyişdirilə bilən amilləri müəyyənləşdirmək və insanın öz fəaliyyətinə təsir göstərə biləcəyi real yolları görməsinə kömək etməkdir. Belə yanaşma həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə çətinliklərlə daha çevik və məqsədyönlü şəkildə işləmək üçün zəmin yaradır.