Metakoqnitiv dəqiqlik: İnsan öz biliyini və qərarlarının doğruluğunu nə dərəcədə düzgün qiymətləndirir?
Öz biliyimiz haqqında təsəvvürümüz nə qədər dəqiqdir?
İnsan müəyyən mövzu haqqında məlumatlı olduğunu düşünə, qərarının düzgünlüyünə əmin ola və qarşılaşdığı problemi anladığını hesab edə bilər. Lakin öz biliyimizə dair təsəvvürümüz həmişə faktiki bilik və bacarıqlarımızla üst-üstə düşmür. Bəzən bir məlumatı tanımağı onu dərindən anlamaqla qarışdırır, bəzən isə düzgün cavab vermək üçün kifayət qədər biliyə malik olduğumuz halda özümüzə şübhə ilə yanaşırıq.
Bu fərqi anlamaq üçün koqnitiv psixologiyada metakoqnitisiya anlayışından istifadə olunur. Metakoqnitisiya insanın öz düşünmə və öyrənmə proseslərini izləməsi, biliyinin səviyyəsini qiymətləndirməsi və bu qiymətləndirmələr əsasında fəaliyyətini tənzimləməsi ilə əlaqəlidir.
Metakoqnitiv dəqiqlik isə insanın öz bilik və performansı haqqında mühakimələrinin faktiki nəticələrlə nə dərəcədə uyğun olduğunu ifadə edir. Bu, sadəcə özünəinam məsələsi deyil. Əsas məsələ insanın nəyi bildiyini, hansı məsələlərdə yanılma ehtimalının yüksək olduğunu və nə zaman əlavə məlumata ehtiyac duyduğunu nə qədər düzgün müəyyənləşdirməsidir.
Məsələn, bir şəxs tapşırığı yerinə yetirdikdən sonra nəticəsinin yüksək olacağını düşünə bilər. Faktiki nəticə gözləntidən xeyli aşağı olduqda isə onun öz performansı haqqında qiymətləndirməsinin dəqiqliyi sual altına düşür. Belə fərqlər yalnız nəticənin özünü deyil, insanın həmin nəticəni əvvəlcədən nə dərəcədə düzgün proqnozlaşdıra bildiyini də araşdırmağı zəruri edir.
Metakoqnitiv dəqiqliyin iki əsas göstəricisi
Elmi tədqiqatlarda metakoqnitiv qiymətləndirmənin müxtəlif xüsusiyyətləri fərqləndirilir. Onların arasında insanın ümumi performansını nə dərəcədə düzgün qiymətləndirməsi və ayrı-ayrı cavablarının etibarlılığını nə qədər yaxşı ayırd etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Kalibrasiya: Əminlik faktiki nəticəyə nə dərəcədə uyğundur?
Kalibrasiya insanın öz performansı ilə bağlı proqnozlarının faktiki nəticələrə uyğunluğunu ifadə edir. Başqa sözlə, insanın nə qədər yaxşı nəticə göstərəcəyini düşünməsi ilə həqiqətən əldə etdiyi nəticə arasındakı fərq qiymətləndirilir.
Tutaq ki, bir şəxs bilik yoxlamasında sualların təxminən 80 faizinə düzgün cavab verəcəyini gözləyir. Lakin nəticədə düzgün cavabların payı 55 faiz olur. Bu halda onun ilkin qiymətləndirməsi faktiki performansını olduğundan yüksək göstərmiş olur.
Əks vəziyyət də mümkündür: insan yaxşı nəticə əldə etdiyi halda öz bacarığını olduğundan aşağı qiymətləndirə bilər. Belə uyğunsuzluq həmin şəxsin mütləq kifayət qədər biliyə malik olmadığını göstərmir; əksinə, onun öz performansına dair gözləntisinin nəticələrlə uyğunlaşmadığını göstərə bilər.
Kalibrasiyanın əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, insanın öz biliyi haqqında verdiyi qiymətin nə dərəcədə əsaslı olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir. Bununla belə, kalibrasiya bir tapşırıq əsasında qəti qiymətləndirilmir. Daha etibarlı təsəvvür əldə etmək üçün müxtəlif tapşırıqlar üzrə proqnozlar və nəticələr müqayisə edilməlidir.
Metakoqnitiv həssaslıq: İnsan düzgün və səhv cavablarını ayırd edə bilirmi?
Metakoqnitiv qiymətləndirmənin digər mühüm xüsusiyyəti həssaslıq və ya fərqləndirmə dəqiqliyidir. Bu göstərici insanın hansı cavablarına daha çox, hansılarının düzgünlüyünə isə daha az etibar etdiyini ayırd etmək bacarığı ilə bağlıdır.
Məsələn, iki nəfər eyni testdə eyni nəticəni əldə edə bilər. Birinci şəxs düzgün cavablarına daha yüksək, səhv cavablarına isə daha aşağı əminlik bildirir. İkinci şəxs isə cavablarının doğruluğundan, nəticə necə olursa olsun, eyni dərəcədə əmin olur.
Hər iki şəxsin faktiki nəticəsi eyni olsa da, birinci şəxsin öz cavablarının etibarlılığını fərqləndirməsi daha yaxşı ola bilər. Bu bacarıq hansı məlumatı yenidən yoxlamağın və hansı məsələyə əlavə vaxt ayırmağın lazım olduğunu müəyyənləşdirmək baxımından faydalıdır.
Kalibrasiya ilə metakoqnitiv həssaslığı eyniləşdirmək olmaz. İnsan ümumi nəticəsini kifayət qədər düzgün proqnozlaşdıra, amma konkret suallardan hansında səhv etdiyini müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkə bilər. Eyni zamanda, ayrı-ayrı cavablarının etibarlılığını yaxşı ayırd etdiyi halda ümumi nəticəsini sistematik olaraq yüksək qiymətləndirə bilər.
Fleming və Lau-nun 2014-cü ildə dərc etdikləri How to Measure Metacognition adlı elmi məqalədə bu fərqlərin metodoloji əhəmiyyəti izah olunur. Müəlliflər metakoqnitiv həssaslığın və əminlik qiymətləndirmələrindəki sistematik qərəzin ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilməsinin vacibliyini vurğulayırlar.
Subyektiv əminlik niyə həmişə düzgün biliyin göstəricisi deyil?
İnsan öz biliyini qiymətləndirərkən yalnız məlumatın məzmununa əsaslanmır. Tanışlıq hissi, əvvəlki təcrübə, gözləntilər və tapşırığın çətinliyi də bu qiymətləndirməyə təsir göstərə bilər. Buna görə də güclü əminlik həmişə yüksək dəqiqlik, tərəddüd isə mütləq bilik çatışmazlığı demək deyil.
Məlumatla tanışlıq və onu həqiqətən mənimsəmək arasındakı fərq
Bir mətnin dəfələrlə oxunması onun məzmununu daha tanış edə bilər. Lakin tanışlıq hissi məlumatı yaddaşdan müstəqil şəkildə xatırlamaq, izah etmək və yeni situasiyada tətbiq etmək bacarığı ilə eyni deyil.
İnsan oxuduğu materialı izləyərkən fikirləri aydın başa düşdüyünü düşünə bilər. Ancaq mənbəyə baxmadan həmin fikirləri izah etməyə və ya başqa nümunəyə tətbiq etməyə çalışdıqda çətinliklə qarşılaşa bilər. Bu fərq onu göstərir ki, öyrənmə prosesində yaranan subyektiv anlama hissi faktiki mənimsəmə səviyyəsini həmişə dəqiq əks etdirmir.
Dunlosky və Lipko-nun Metacomprehension: A Brief History and How to Improve Its Accuracy adlı məqaləsi də oxuduğunu anlama səviyyəsinin özünüqiymətləndirilməsi ilə faktiki anlama nəticələri arasındakı uyğunluq məsələsini araşdırır. Bu istiqamətdəki tədqiqatlar öyrənmənin keyfiyyətini yalnız şəxsin öz təəssüratı ilə deyil, müstəqil yoxlama və nəticələrlə də qiymətləndirməyin vacibliyini göstərir.
Əvvəlki qənaətlər yeni məlumatın qiymətləndirilməsinə necə təsir edir?
İnsan yeni məlumatı mövcud bilikləri və əvvəlki təcrübəsi əsasında şərh edir. Bu proses məlumatları anlamağı asanlaşdırsa da, bəzən əvvəlki qənaətlərimizin düzgünlüyünü həddindən artıq yüksək qiymətləndirməyimizə səbəb ola bilər.
Məsələn, insan öz qərarını təsdiqləyən məlumatları daha inandırıcı hesab edə, həmin qərara zidd olan sübutlara isə kifayət qədər diqqət yetirməyə bilər. Belə hallarda əminlik mövcud sübutların keyfiyyətindən çox, insanın əvvəlcədən formalaşmış mövqeyi ilə əlaqəli ola bilər.
Bununla belə, əvvəlki təcrübənin qərarverməyə təsirini hər zaman mənfi qiymətləndirmək düzgün deyil. Əvvəlki biliklər mürəkkəb situasiyaları daha sürətli anlamağa və əsaslandırılmış nəticələrə gəlməyə kömək edə bilər. Əsas məsələ həmin biliklərin yeni sübutlarla yoxlanılması və lazım gəldikdə əvvəlki qənaətlərin yenilənməsidir.
Tapşırığın xüsusiyyətləri əminlik səviyyəsini necə dəyişir?
Metakoqnitiv qiymətləndirmə yalnız şəxsin bilik səviyyəsindən asılı deyil. Tapşırığın mürəkkəbliyi, məlumatın aydınlığı, cavab variantlarının quruluşu və qərar üçün ayrılan vaxt da insanın əminliyinə təsir göstərə bilər.
Məsələn, sadə və tanış tapşırıqda yüksək əminlik əsaslı ola bilər. Lakin məlumatın natamam olduğu və bir neçə mümkün izahın mövcud olduğu şəraitdə eyni səviyyədə əminlik göstərmək düzgün qiymətləndirmə olmaya bilər.
Buna görə də metakoqnitiv dəqiqliyi yalnız insanın sabit şəxsi xüsusiyyəti kimi nəzərdən keçirmək olmaz. Eyni şəxs müxtəlif tapşırıqlarda, müxtəlif bilik sahələrində və fərqli şəraitlərdə öz performansını müxtəlif dəqiqliklə qiymətləndirə bilər.
Elmi tədqiqatlarda əminlik və faktiki dəqiqlik arasındakı əlaqə
Əminliklə faktiki performans arasındakı əlaqə eksperimental tədqiqatlarda və meta-analizlərdə geniş araşdırılıb. Bu tədqiqatların nəticələri göstərir ki, insanların öz cavablarına nə dərəcədə əmin olması ilə onların faktiki dəqiqliyi arasında əlaqə mövcuddur, lakin bu əlaqə mükəmməl deyil və tapşırığın növündən asılı olaraq dəyişə bilər.
Jin, Verhaeghen və Rahnevin 2022-ci ildə Psychonomic Bulletin & Review jurnalında dərc olunan Across-subject Correlation Between Confidence and Accuracy: A Meta-analysis of the Confidence Database adlı meta-analizi müxtəlif məlumat toplularında əminlik və dəqiqlik arasındakı əlaqəni araşdırıb. Müəlliflər iştirakçıların orta əminliyi ilə orta faktiki dəqiqliyi arasında müsbət, lakin zəif əlaqə müəyyən ediblər. Hesablanmış korrelyasiya əmsalı (r = 0{,}22) olub.
Bu nəticə əminliklə dəqiqliyin əlaqəsiz olduğunu göstərmir. Əksinə, əminliyin müəyyən məlumat verdiyini, lakin faktiki performansı təkbaşına və tam dəqiqliklə əks etdirmədiyini göstərir. Tədqiqatda müxtəlif tapşırıq növlərinin də nəzərə alınması vacibdir: əminliklə dəqiqlik arasındakı əlaqənin gücü yaddaş, qavrayış və digər koqnitiv tapşırıqlarda eyni olmaya bilər.
Burada metodoloji bir fərqi də nəzərə almaq lazımdır. İştirakçıların orta əminliyi ilə orta nəticələri arasındakı əlaqə hər bir şəxsin konkret cavabını nə qədər düzgün qiymətləndirdiyini birbaşa göstərmir. Buna görə də metakoqnitiv dəqiqliyi araşdırarkən həm ümumi nəticələri, həm də ayrı-ayrı cavablar üzrə əminlik mühakimələrini qiymətləndirmək lazımdır.
Metakoqnitiv dəqiqliyin öyrənmə və peşəkar qərarvermədə rolu
Öyrənmə strategiyalarının seçilməsi
Öz biliyini daha dəqiq qiymətləndirən şəxs hansı mövzuları yenidən nəzərdən keçirməli olduğunu və hansı bacarıqlarını möhkəmləndirməyə ehtiyac duyduğunu daha əsaslı müəyyənləşdirə bilər.
Əgər insan mövzunu kifayət qədər mənimsəmədiyi halda biliyini olduğundan yüksək qiymətləndirirsə, əlavə məşqə ehtiyacını vaxtında görməyə bilər. Öz biliyini həddindən artıq aşağı qiymətləndirdikdə isə artıq mənimsədiyi materiala lazımsız vaxt ayıra bilər.
Buna görə də öyrənmə prosesində yalnız əldə olunan nəticəyə deyil, həmin nəticə haqqında ilkin proqnozun nə qədər düzgün olduğuna da diqqət yetirmək faydalıdır. Bu yanaşma növbəti öyrənmə addımlarının daha məqsədyönlü seçilməsinə kömək edir.
Qərarların əsaslandırılması və qeyri-müəyyənliyin idarə olunması
Peşəkar mühitdə qərarların nəticələri fərqli əhəmiyyət daşıyır. Bəzi hallarda mövcud məlumatla qərar vermək kifayət edir, başqa hallarda isə əlavə sübut toplamaq və ya qərarı yenidən yoxlamaq zəruri olur.
Metakoqnitiv dəqiqlik insanın bu fərqi daha yaxşı müəyyənləşdirməsinə kömək edə bilər. Məsələn, məlumatın natamam olduğu bir vəziyyətdə öz əminliyinin məhdudluğunu tanımaq əlavə araşdırma aparmağa və ya müvafiq mütəxəssisin rəyini almağa şərait yarada bilər.
Bu, hər qərarda tərəddüd etmək demək deyil. Məqsəd qərarın əsaslandığı məlumatın keyfiyyətinə uyğun əminlik göstərmək və yeni sübutlar ortaya çıxdıqda mövqeyi yenidən qiymətləndirməyə hazır olmaqdır.
Öz güclü və inkişaf etdirilməli tərəflərini tanımaq
Özünüqiymətləndirmə insanın şəxsi və peşəkar inkişafında mühüm rol oynayır. Lakin bu qiymətləndirmə yalnız ümumi təəssüratlara əsaslandıqda fərdi imkanlar haqqında yanlış təsəvvürlər yarana bilər.
Məsələn, bir tapşırığı sürətlə yerinə yetirmək onun həmişə düzgün yerinə yetirildiyini göstərmir. Eyni şəkildə, konkret bir vəziyyətdə çətinliklə qarşılaşmaq insanın həmin sahədəki bütün bacarıqlarının zəif olduğunu sübut etmir.
Daha əsaslı özünüqiymətləndirmə üçün müxtəlif situasiyalarda göstərilən performansı, tapşırıqların xüsusiyyətlərini və təkrarlanan nəticələri birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Belə yanaşma insanın güclü tərəflərini daha dəqiq müəyyənləşdirməyə və inkişaf ehtiyaclarını konkretləşdirməyə imkan verir.
Metakoqnitiv dəqiqliyi necə inkişaf etdirmək olar?
Metakoqnitiv dəqiqliyin yaxşılaşdırılması özünə daha çox inanmaqdan deyil, öz qiymətləndirmələrini yoxlamaq və onları faktiki nəticələrlə müqayisə etmək vərdişindən başlayır.
Əminliyi konkret proqnoza çevirmək. Tapşırıqdan əvvəl gözlənilən nəticəni müəyyənləşdirmək və sonradan onu faktiki göstərici ilə müqayisə etmək özünüqiymətləndirmənin dəqiqliyini izləməyə imkan verir. Məsələn, yoxlama suallarının hansı hissəsinə düzgün cavab veriləcəyini əvvəlcədən təxmin etmək olar.
Biliyi müstəqil şəkildə yoxlamaq. Materialı yenidən oxumaqla kifayətlənmək əvəzinə, onu mənbəyə baxmadan izah etmək, əsas fikirləri xatırlamaq və yeni nümunələrdə tətbiq etmək daha informativ qiymətləndirmə yarada bilər.
Nəticələri sistemli şəkildə müqayisə etmək. Bir uğurlu və ya uğursuz təcrübə əsasında ümumi nəticəyə gəlməkdənsə, müxtəlif tapşırıqlar üzrə gözləntiləri və faktiki nəticələri qeydə almaq daha əsaslı mənzərə yaradır. Bu, insanın hansı situasiyalarda özünü daha düzgün qiymətləndirdiyini müəyyən etməyə kömək edə bilər.
Geribildirimdən məqsədyönlü istifadə etmək. Səhvin yalnız düzgün cavabını öyrənmək deyil, onun hansı səbəbdən yarandığını anlamaq da vacibdir. Geribildirim əvvəlki qiymətləndirmə ilə faktiki nəticə arasında müqayisə aparmağa və gələcək proqnozları daha əsaslı qurmağa imkan verir.
Qeyri-müəyyənliyi nəzərə almaq. Əminlik aşağı olduqda və ya mövcud məlumatlar bir-birinə zidd gəldikdə əlavə sübut axtarmaq, alternativ izahları nəzərdən keçirmək və zəruri hallarda müvafiq mütəxəssislə məsləhətləşmək məqsədəuyğundur.
Bu yanaşmaların təsiri tapşırığın növündən, şəxsin təcrübəsindən və istifadə olunan qiymətləndirmə metodundan asılıdır. Buna görə də hər bir üsulun bütün şəraitlərdə eyni nəticəni verəcəyini düşünmək olmaz. Əsas məqsəd özünüqiymətləndirməni müşahidə edilə bilən nəticələrlə əlaqələndirməkdir.
Öz biliyini qiymətləndirmək: Əminlikdən əsaslandırılmış qərara
Metakoqnitiv dəqiqlik insanın öz düşüncəsini qüsursuz qiymətləndirməsi demək deyil. Bu, öz bilik və performansı haqqında verdiyi mühakimələrin nə dərəcədə etibarlı olduğunu yoxlamaq bacarığıdır. İnsan hansı məsələlərdə daha əsaslı nəticə göstərdiyini, hansı hallarda yanılma ehtimalının yüksək olduğunu və nə zaman əlavə məlumat toplamalı olduğunu öyrəndikcə öz fəaliyyətini daha məqsədyönlü tənzimləyə bilər.
Bu baxımdan, əminlik və faktiki dəqiqlik bir-birini əvəz edən anlayışlar deyil. Əminlik insanın öz qərarına münasibətini, dəqiqlik isə həmin qiymətləndirmənin nəticələrlə uyğunluğunu göstərir. Onların birlikdə nəzərdən keçirilməsi öyrənmə, özünüqiymətləndirmə və qərarvermə proseslərini daha əsaslı anlamağa imkan verir.