Potensial və performans: İnsan imkanlarının iki fərqli göstəricisi
İnsanın imkanlarını anlamaq üçün onun yalnız əldə etdiyi nəticəyə deyil, həmin nəticənin hansı qabiliyyətlər üzərində formalaşdığına və bu imkanların inkişaf istiqamətinə də baxmaq lazımdır. Çünki insanın fəaliyyəti haqqında məlumat verən göstəricilər eyni sualı cavablandırmır. Bir insanın müəyyən işi hansı səviyyədə yerinə yetirməsi onun performansını göstərir; həmin insanın inkişaf üçün hansı imkanlara malik olması isə potensial anlayışı ilə əlaqələndirilir.
Bu iki anlayış bir-birindən ayrı deyil. Əksinə, insanın imkanlarını daha dolğun şəkildə anlamaq üçün birlikdə nəzərdən keçirilir. Talent inkişafı üzrə elmi yanaşmalarda da potensialın müəyyənləşdirilməsi və onun yüksək səviyyəli performansa çevrilməsi eyni inkişaf prosesinin müxtəlif mərhələləri kimi izah olunur. Potensialın zamanla formalaşan və inkişaf edən xüsusiyyətləri olduğu, yüksək nailiyyətə çatmaqda fərdi imkanlarla yanaşı təcrübə və inkişaf mühitinin də rol oynadığı vurğulanır.
Performans insanın artıq reallaşdırdığı imkanları göstərir
Performans konkret fəaliyyət zamanı ortaya çıxan nəticədir. Bir insanın işi hansı keyfiyyətdə gördüyü, tapşırığın öhdəsindən necə gəldiyi, mövcud bilik və bacarıqlarını praktikada necə tətbiq etdiyi onun fəaliyyət səviyyəsi haqqında real informasiya verir. Bu səbəbdən performans insanın imkanlarının qiymətləndirilməsində əsas göstəricilərdən biridir.
Lakin performans həmişə müəyyən bir fəaliyyət və kontekst daxilində formalaşır. İnsan öz sahəsində illər ərzində təcrübə toplaya, müəyyən strategiyaları mənimsəyə və həmin fəaliyyət üzrə yüksək səviyyəyə çata bilər. Fəaliyyətin tələbləri dəyişdikdə isə başqa xüsusiyyətlər də əhəmiyyət qazana bilər. Yeni vəzifə, yeni məsuliyyət, daha mürəkkəb problem və ya fərqli iş mühiti insanın başqa bacarıqlarını ön plana çıxara bilər.
Məhz buna görə performans əsasən reallaşmış bacarıq və fəaliyyət səviyyəsi haqqında danışır. Potensial isə həmin mənzərəni inkişaf perspektivi ilə tamamlayır.
Bu fərqin peşəkar qiymətləndirmə baxımından əhəmiyyəti də buradadır. Cari performans gələcək inkişaf üçün mühüm məlumat mənbəyidir, lakin gələcək fəaliyyətin tələbləri dəyişirsə, insanın həmin tələblərlə uyğunlaşa biləcək imkanlarını ayrıca nəzərdən keçirmək lazım gəlir. Təşkilati psixologiyada yüksək performansla yüksək potensialın əlaqəli, lakin fərqli konstruktlar kimi öyrənilməsi də bu məntiqə əsaslanır.
Potensial inkişaf üçün mövcud imkanları ifadə edir
Potensial anlayışının əsas xüsusiyyəti onun inkişafla bağlı olmasıdır. Bu anlayış insanın yalnız hazırda nümayiş etdirdiyi bacarıqları deyil, müəyyən istiqamətdə daha yüksək səviyyəli fəaliyyət üçün inkişaf etdirilə bilən imkanlarını nəzərdən keçirməyə imkan verir.
Müasir psixoloji yanaşmalarda potensial artıq dəyişməz, sabit xüsusiyyət kimi təqdim edilmir. David Yun Dai insan potensialını inkişaf prosesinin gedişində formalaşan və həm fərdi xüsusiyyətlərin, həm də xarici amillərin qarşılıqlı təsiri ilə dəyişən bir imkan kimi izah edir. Burada qabiliyyətlə yanaşı maraq, məqsəd, təcrübə, sosial mühit və insanın qarşılaşdığı imkanlar da inkişaf prosesinin tərkib hissəsidir.
Bu yanaşma potensialın məzmununu da daha aydın edir. Potensial sadəcə “insanda nə qədər qabiliyyət var?” sualına cavab vermir. O, müəyyən sahədə inkişaf üçün hansı imkanların mövcud olduğunu anlamağa kömək edir. İnsan bir sahədə daha sürətli inkişaf edə, başqa bir sahədə isə fərqli dəstəyə və daha uzunmüddətli təcrübəyə ehtiyac duya bilər. Buna görə potensialı düzgün qiymətləndirmək üçün onun hansı fəaliyyət istiqamətinə aid olduğu da nəzərə alınmalıdır.
Preckel və həmkarlarının hazırladığı Talent Development in Achievement Domains çərçivəsi də məhz bu yanaşmanı sistemləşdirir. Müəlliflər müxtəlif nailiyyət sahələrinin — məsələn, akademik fəaliyyət, musiqi və vizual sənətlər kimi istiqamətlərin — özünəməxsus inkişaf xüsusiyyətlərinə malik olduğunu və istedadın müxtəlif sahələrdə fərqli şəkildə formalaşa bildiyini göstərirlər.
Potensial necə performansa çevrilir?
Potensial və performans arasındakı əlaqənin ən mühüm tərəflərindən biri budur ki, potensialın real nəticəyə çevrilməsi inkişaf prosesi tələb edir. İnsan müəyyən qabiliyyətlərə malik ola bilər, lakin həmin qabiliyyətlərin daha yüksək səviyyəli bacarıq və nailiyyətə çevrilməsi üçün bilik, təcrübə, məqsədyönlü fəaliyyət və uyğun inkişaf imkanları lazımdır.
İstedad inkişafı üzrə tədqiqatların mühüm nəticələrindən biri də məhz budur: yüksək səviyyəli performans yalnız fərdi xüsusiyyətlərin deyil, fərd və mühit arasındakı qarşılıqlı təsirin nəticəsi kimi formalaşır. Ceci və həmkarlarının bioekoloji yanaşmasında da insanın imkanlarının inkişafını izah etmək üçün fərdi xüsusiyyətlərin inkişaf mühiti ilə qarşılıqlı təsiri əsas yer tutur.
Burada inkişafın istiqaməti də vacibdir. İnsan müəyyən sahədə potensial nümayiş etdirə bilər, sonra həmin sahəyə uyğun təcrübə və bilik qazandıqca daha yüksək səviyyəli performans formalaşdıra bilər. Bu prosesin nəticəsi kimi əvvəlcə qabiliyyət, daha sonra kompetensiya və daha inkişaf etmiş mərhələlərdə sahəyə xas yüksək səviyyəli fəaliyyət meydana çıxa bilər. Talent-development ədəbiyyatı bu keçidi uzunmüddətli inkişaf xətti kimi nəzərdən keçirir.
Beləliklə, potensial və performans arasında əlaqə təsadüfi deyil. Potensial inkişaf üçün əsas yaradan imkanları, performans isə həmin imkanların müəyyən mərhələdə fəaliyyətə necə çevrildiyini göstərir.
Niyə hər ikisini birlikdə nəzərdən keçirmək daha informativdir?
İnsan haqqında yalnız performans məlumatına malik olduğumuz zaman onun artıq göstərdiyi bacarıqlar və fəaliyyət nəticələri barədə kifayət qədər aydın təsəvvür yarana bilər. Potensial haqqında əlavə məlumat isə bu mənzərəni inkişaf istiqaməti ilə genişləndirir.
Məsələn, bir insanın cari fəaliyyətində yüksək nəticə göstərməsi onun artıq müəyyən bacarıqları uğurla tətbiq etdiyini göstərir. Bu məlumat gələcək inkişaf üçün də dəyərlidir. Lakin qarşıdakı fəaliyyət daha mürəkkəbdirsə, insanın yeni tələblərə cavab verməsi üçün hansı imkanlara malik olduğu ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Burada potensialın qiymətləndirilməsi insanın mövcud performansına alternativ deyil; onu tamamlayan əlavə informasiya mənbəyidir.
Bu məsələ praktik araşdırmalarda da öz əksini tapır. Məsələn, təşkilati mühitdə aparılmış geniş qiymətləndirmə tədqiqatında qiymətləndirilmiş potensialın yalnız cari performans göstəricilərini təkrarlamadığı, gələcək təşkilati nəticələrlə bağlı əlavə informasiya verdiyi müəyyən edilmişdir. Bu, potensialın performansdan ayrıca nəzərə alınmasının praktik dəyərini göstərən nümunələrdən biridir.
Başqa sözlə, insanın bugünkü fəaliyyətini və inkişaf imkanlarını eyni çərçivədə, lakin fərqli göstəricilər kimi qiymətləndirmək daha geniş mənzərə yaradır.
Potensialın qiymətləndirilməsi nəyi anlamağa kömək edir?
Potensialın qiymətləndirilməsi insanın müəyyən istiqamətdə inkişafı üçün əhəmiyyətli olan xüsusiyyətlərin sistemli şəkildə nəzərdən keçirilməsinə xidmət edir. Burada əsas məsələ yalnız yüksək göstərici əldə etmək deyil, qiymətləndirmənin hansı konstruktları ölçdüyü və həmin göstəricilərin hansı inkişaf sahəsi ilə əlaqəli olduğudur.
Müasir talent-development çərçivələri də potensialın konkret fəaliyyət və nailiyyət sahələri daxilində müəyyənləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayır. Bu yanaşma qiymətləndirmənin məqsədini daha aydın edir: insanın müxtəlif xüsusiyyətlərini təsadüfi şəkildə toplamaq deyil, onun inkişaf istiqaməti üçün əhəmiyyətli olan göstəricilər haqqında sistemli informasiya əldə etmək.
Bu baxımdan potensialın qiymətləndirilməsi təhsil istiqamətinin seçilməsindən peşə inkişafına, karyera planlamasından fərdi inkişafın müəyyənləşdirilməsinə qədər müxtəlif kontekstlərdə faydalı ola bilər. İnsan hansı bacarıqlarda artıq yüksək səviyyədədir, hansı istiqamətlərdə inkişaf üçün daha geniş imkanlar nümayiş etdirir və qarşıdakı fəaliyyət üçün hansı xüsusiyyətlər daha çox əhəmiyyət daşıyır — belə suallar daha məqsədyönlü inkişaf qərarlarının formalaşmasına kömək edir.
Bu prosesdə qiymətləndirmənin elmi əsasları xüsusilə vacibdir. Potensialın qiymətləndirilməsi yalnız intuitiv müşahidəyə deyil, ölçülən psixoloji konstruktların dəqiq müəyyənləşdirilməsinə və uyğun qiymətləndirmə yanaşmalarına əsaslandıqda daha informativ olur. TAD çərçivəsinin əsas məqsədlərindən biri də müxtəlif nailiyyət sahələrində ölçülə bilən psixoloji konstruktları sistemləşdirməkdir.
Potensial və performans insan inkişafının tamamlanan iki tərəfidir
İnsan inkişafını yalnız nəticə ilə, yaxud yalnız qabiliyyət anlayışı ilə izah etmək kifayət etmir. İnsan əvvəlcə müəyyən imkanlara sahib olur, bu imkanlar müxtəlif təcrübələr və fəaliyyətlər vasitəsilə formalaşır, zaman keçdikcə konkret bacarıqlara çevrilir və müəyyən sahələrdə yüksək performans səviyyəsinə çatır. Bu prosesdə fərdi xüsusiyyətlər və inkişaf mühiti bir-biri ilə daim əlaqədə olur.
Bu səbəbdən performans və potensialı bir-birindən ayırmaq onları qarşılaşdırmaq anlamına gəlmir. Əksinə, hər iki anlayış insan haqqında fərqli, lakin bir-birini tamamlayan informasiya verir. Performans artıq reallaşdırılmış imkanların nəticədə necə ifadə olunduğunu göstərir. Potensial isə həmin imkanların inkişaf perspektivini və gələcək fəaliyyət üçün əhəmiyyətini anlamağa kömək edir.
İnsanın imkanlarını daha dolğun qiymətləndirmək də məhz bu iki istiqamətin birlikdə nəzərdən keçirilməsindən keçir. Hazırkı performans insanın bu gün hansı səviyyədə fəaliyyət göstərdiyini, potensial isə bu imkanların gələcək inkişaf baxımından hansı istiqamətlərə açıla biləcəyini göstərən mühüm göstəricilərdən biridir.
İnsan haqqında daha geniş təsəvvür yaratmaq üçün bəzən yalnız nəticəyə deyil, nəticənin arxasında dayanan imkanlara da baxmaq lazımdır. Potensial və performans arasındakı fərqi anlamaq insanın imkanlarını daha sistemli qiymətləndirməyə və inkişaf üçün daha məqsədyönlü istiqamətlər müəyyənləşdirməyə imkan verir.