Təxirəsalma vərdişi: Psixoloji səbəblər və onunla mübarizə yolları
Təxirəsalma nədir və nə zaman problemə çevrilir?
Görülməli işi sonraya saxlamaq əksər insanların həyatında rast gəlinən davranışdır. Vacib bir hesabatı hazırlamaq, imtahana hazırlaşmaq və ya gündəlik öhdəlikləri yerinə yetirmək əvəzinə, insan özünü masa arxasını səliqəyə salarkən, sosial şəbəkələrdə vaxt keçirərkən və ya başqa, daha asan işlərlə məşğul olarkən tapa bilər. Bu zaman görülməli iş dəyişmir, lakin ona başlamaq getdikcə çətinləşir. Nəticədə vaxt azalır, gərginlik artır və insan özünü daha çox təzyiq altında hiss edir.Psixologiyada təxirəsalma (prokrastinasiya) sadəcə işi gecikdirməkdən fərqləndirilir. Bəzən müəyyən işi sonraya saxlamaq əsaslı qərardır: əlavə məlumat gözləmək, prioritetləri dəyişmək və ya daha uyğun vaxt seçmək buna nümunədir. Təxirəsalma isə insanın yerinə yetirməyi planlaşdırdığı vacib işi, gecikmənin mənfi nəticələrini bildiyi halda, zəruri səbəb olmadan könüllü şəkildə təxirə salmasıdır.Deməli, hər gecikmə təxirəsalma deyil. Əsas fərq gecikmənin səbəbində və onun insanın məqsədlərinə nə dərəcədə mane olmasındadır.
Təxirəsalmanın arxasında tənbəllik deyil, emosiyalar dayana bilər
Təxirəsalma çox vaxt tənbəllik, iradəsizlik və ya vaxtı düzgün idarə edə bilməmək kimi izah olunur. Halbuki psixoloji tədqiqatlar bu davranışın arxasında emosiyaların tənzimlənməsi ilə bağlı çətinliklərin də dayana biləcəyini göstərir.İnsan hər hansı işi yerinə yetirməli olduğunu bildiyi halda, həmin iş onda narahatlıq, sıxıntı, məyusluq, darıxma və ya uğursuzluq qorxusu yarada bilər. Tapşırıq nə qədər xoşagəlməz emosiyalarla əlaqələndirilirsə, ondan yayınmaq ehtimalı da bir o qədər arta bilər.Belə hallarda insan işi deyil, həmin işin onda yaratdığı hissləri təxirə salmağa çalışır. Məsələn, hesabatın keyfiyyəti ilə bağlı narahat olan şəxs işə başlamaq əvəzinə başqa fəaliyyətlərə yönələ bilər. Tapşırıqdan uzaqlaşdıqda gərginlik müvəqqəti azalır və insan özünü daha rahat hiss edir. Məhz bu qısamüddətli rahatlıq təxirəsalma davranışını möhkəmləndirə bilər.Beləliklə, insan xoşagəlməz hisslərdən uzaqlaşmaq üçün işi təxirə salır, lakin sonradan artan vaxt təzyiqi və yarımçıq qalan öhdəliklər həmin hissləri daha da gücləndirir.
Təxirəsalma necə davamlı vərdişə çevrilir?
Təxirəsalma çox vaxt özünü təkrarlayan psixoloji dövrə yaradır. Əvvəlcə insan qarşısındakı işi çətin, yorucu və ya narahatedici hesab edir. Sonra həmin işdən yayınaraq müvəqqəti rahatlıq əldə edir. Ancaq vaxt keçdikcə tapşırığın yerinə yetirilməsi çətinləşir, son tarix yaxınlaşır və stress artır.Artan gərginlik işə başlamağı daha da çətinləşdirir. İnsan yenidən yayınmağa çalışır və beləliklə, eyni davranış təkrarlanır.Bu dövrədə təxirəsalma qısamüddətli rahatlıq versə də, uzunmüddətli məqsədlərə çatmağa mane olur. Davranışın davam etməsi isə insanın özünə inamını zəiflədə, günahkarlıq hissini artıra və növbəti tapşırıqlara münasibətinə mənfi təsir göstərə bilər.Təxirəsalma hər kəsdə eyni səviyyədə müşahidə olunmur. Bəzi insanlar yalnız müəyyən vəziyyətlərdə, məsələn, imtahan və ya iş təqdimatı ərəfəsində bu çətinliyi yaşayırlar. Digərlərində isə davranış daha davamlı xarakter alaraq təhsilə, iş həyatına, sağlamlıqla bağlı qərarlara və şəxsi məqsədlərə təsir göstərə bilər.
Mükəmməllik gözləntisi və uğursuzluq qorxusu
Təxirəsalmanın mühüm psixoloji səbəblərindən biri insanın özünə qarşı həddindən artıq tənqidi münasibətidir. Xüsusilə nəticənin mükəmməl olması ilə bağlı sərt gözləntilər işə başlamağı çətinləşdirə bilər.Belə insanlar yalnız yaxşı nəticə əldə etməyə çalışmırlar; onlar eyni zamanda səhv etməkdən, başqalarını məyus etməkdən və öz gözləntilərinə cavab verməməkdən də qorxa bilərlər. Tapşırığın nəticəsi insanın özünə verdiyi dəyərlə sıx əlaqələndikdə, uğursuzluq ehtimalı emosional baxımdan daha ağır görünür.İşə başlamamaq isə müəyyən mənada qoruyucu davranışa çevrilir. İnsan hələ başlamadığı müddətdə ideal nəticə haqqında təsəvvürünü qoruyub saxlaya bilər. Lakin real fəaliyyət zamanı çətinliklər, səhvlər və gözlənilməz maneələr ortaya çıxdıqda bu ideal təsəvvür sarsıla bilər.Təxirəsalma ilə bağlı tədqiqatların ümumiləşdirilməsi özünütənqidə əsaslanan mükəmməllikçiliklə xroniki təxirəsalma arasında əlaqə olduğunu göstərir. Bununla belə, bütün yüksək standartlar təxirəsalmaya səbəb olmur. Əsas məsələ insanın özünə qoyduğu tələblərlə yanaşı, səhvlərə və çətinliklərə necə yanaşmasıdır.
Təxirəsalma gündəlik həyatımıza və sağlamlığımıza necə təsir edir?
Təxirəsalmanın nəticələri yalnız vaxt itkisi ilə məhdudlaşmır. Davamlı şəkildə işləri sonraya saxlamaq təhsil və iş fəaliyyətinin keyfiyyətinə, şəxsi münasibətlərə və ümumi rifaha təsir göstərə bilər.Təhsil mühitində bu davranış tapşırıqların gecikdirilməsinə, hazırlıq üçün vaxtın azalmasına və biliklərin tam nümayiş etdirilməməsinə səbəb ola bilər. İş həyatında isə öhdəliklərin vaxtında yerinə yetirilməməsi, peşəkar inkişaf imkanlarının məhdudlaşması və əlavə stresslə nəticələnə bilər.Psixoloji sağlamlıq baxımından xroniki təxirəsalma daha yüksək stress, narahatlıq və depressiv əlamətlərlə əlaqələndirilir. Bu əlaqələr təxirəsalmanın həmin problemlərin birbaşa səbəbi olduğunu hər zaman sübut etmir. Lakin təkrarlanan yayınma davranışı və onun nəticələri insanın emosional yükünü artıra bilər.Fiziki sağlamlıqla bağlı da müəyyən əlaqələr müşahidə olunur. Təxirəsalma sağlam həyat tərzi ilə əlaqəli davranışların — fiziki aktivliyin, qidalanma vərdişlərinin və vaxtında tibbi məsləhət almağın — gecikdirilməsi ilə müşayiət oluna bilər. Uzunmüddətli stress də orqanizmin sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər.Buna görə təxirəsalmanı yalnız məhsuldarlıq problemi kimi deyil, insanın emosional vəziyyəti, davranış vərdişləri və sağlamlıq seçimləri ilə əlaqəli məsələ kimi də nəzərdən keçirmək vacibdir.
Rəqəmsal diqqət yayındırıcıları və təxirəsalma
Sosial şəbəkələr, mobil telefonlar və digər rəqəmsal vasitələr təxirəsalma üçün əlçatan imkanlar yaradır. İnsan çətin və ya xoşagəlməz tapşırıqla üzləşdikdə diqqətini asanlıqla başqa istiqamətə yönəldə bilər. Qısa müddətə bildirişləri yoxlamaq və ya sosial şəbəkələrdə gəzişmək niyyəti ilə başlayan fəaliyyət gözləniləndən daha uzun çəkə bilər.Bununla belə, təxirəsalma yalnız texnologiya ilə bağlı deyil. Bəzi insanlar vacib işdən yayınarkən evi təmizləyir, başqa işləri qaydaya salır və ya daha az əhəmiyyətli tapşırıqları yerinə yetirirlər. Kənardan məhsuldar görünən bu fəaliyyətlər də əsas işin təxirə salınmasına xidmət edə bilər.Burada diqqət yetirilməli məqam insanın məşğul olub-olmaması deyil, gördüyü işin həmin anda əsas məqsədinə uyğun gəlib-gəlməməsidir. Diqqəti yayındıran amillərin azaldılması faydalıdır, lakin təxirəsalmanın emosional səbəblərini anlamaq da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.
Mükəmməl nəticəni gözləmək işə başlamağı çətinləşdirə bilər
Təxirəsalma zamanı insan yalnız hazırkı emosiyalarından deyil, gələcəkdə yaşayacağını düşündüyü hisslərdən də yayınır. Tapşırığın çətin, yorucu və ya uğursuzluqla nəticələnəcəyini əvvəlcədən təsəvvür etmək onun real çətinliyindən daha böyük maneəyə çevrilə bilər.Psixologiyada gələcək emosional vəziyyətimizi nə dərəcədə düzgün proqnozlaşdırdığımızı araşdıran istiqamət affektiv proqnozlaşdırma adlanır. İnsanlar bəzən bir iş zamanı nə qədər narahat olacaqlarını və bu narahatlığın nə qədər davam edəcəyini olduğundan artıq qiymətləndirirlər.Nəticədə işə başlamazdan əvvəl yaranan gözləntilər fəaliyyətdən yayınmağa səbəb olur. Halbuki işə başladıqdan sonra tapşırığın düşündükləri qədər çətin olmadığını, gözləniləndən daha az vaxt apardığını və ya mərhələlərə bölündükdə daha idarəolunan göründüyünü müşahidə edə bilərlər.Bu səbəbdən tapşırığın necə hiss etdirəcəyini əvvəlcədən düşünməklə yanaşı, onunla faktiki olaraq məşğul olmağın necə olduğunu da nəzərə almaq vacibdir.
Təxirəsalmanı azaltmaq üçün hansı yanaşmalar faydalıdır?
Təxirəsalma ilə mübarizədə yalnız vaxtın idarə olunmasına diqqət yetirmək kifayət etməyə bilər. Tapşırığın yaratdığı emosional çətinlikləri anlamaq və həmin hisslərlə daha sağlam şəkildə davranmağı öyrənmək də vacibdir.
Özünə qarşı anlayışlı olmaq. Təxirəsalmaya görə özünü sərt şəkildə tənqid etmək əvəzinə, çətinliyin səbəbini anlamağa çalışmaq daha faydalı yanaşmadır. Özünə şəfqət göstərmək məsuliyyətdən imtina etmək demək deyil. Bu, çətinlik yaşamağın insan təcrübəsinin bir hissəsi olduğunu qəbul edərək növbəti addımı atmağa imkan verməkdir. Tədqiqatlarda təxirəsalmaya görə özünü bağışlamağın sonrakı təxirəsalma səviyyəsinin azalması ilə əlaqəli olduğu müşahidə edilib.
Tapşırığın yaratdığı hissləri müəyyənləşdirmək. İşə başlamaq çətin olduqda özündən “Niyə bu qədər tənbələm?” soruşmaq əvəzinə, “Bu iş məndə hansı hissi yaradır?” sualını vermək daha məqsədəuyğundur. Narahatlıq, uğursuzluq qorxusu, qeyri-müəyyənlik və ya yorğunluq kimi amilləri müəyyənləşdirmək uyğun həll yolunu seçməyə kömək edə bilər.
İşi kiçik mərhələlərə bölmək. Böyük tapşırıqlar bütöv şəkildə nəzərdən keçirildikdə daha çətin görünə bilər. İlk addımı konkretləşdirmək — məsələn, hesabatın yalnız planını hazırlamaq və ya imtahan üçün bir mövzunu nəzərdən keçirmək — işə başlamaq üçün yaranan psixoloji maneəni azalda bilər.
Mükəmməllik əvəzinə irəliləyişə fokuslanmaq. İlk cəhddə ideal nəticə əldə etməyə çalışmaq fəaliyyəti gecikdirə bilər. İlkin mərhələdə məqsədin mükəmməl nəticə deyil, işə başlamaq və onu mərhələli şəkildə inkişaf etdirmək olması daha faydalıdır. Səhvləri uğursuzluğun sübutu kimi deyil, prosesin təbii hissəsi kimi qəbul etmək də bu baxımdan əhəmiyyətlidir.
Diqqət yayındırıcıları azaltmaq. Telefon bildirişlərini söndürmək, sosial şəbəkələrə girişi məhdudlaşdırmaq və iş üçün əvvəlcədən müəyyən edilmiş mühit yaratmaq yayınma imkanlarını azalda bilər. Bu üsullar emosional çətinlikləri tam aradan qaldırmasa da, işə başlamağı və diqqəti qorumağı asanlaşdıra bilər.
Gözləmək əvəzinə hərəkətə keçmək. İnsan bəzən işə başlamaq üçün əvvəlcə motivasiyanın yaranmasını gözləyir. Lakin motivasiya hər zaman fəaliyyətdən əvvəl meydana çıxmır; bəzən ilk addımı atmaq marağın və davam etmək istəyinin yaranmasına kömək edir. Buna görə özünü tam hazır hiss etməyi gözləməkdənsə, kiçik və real bir addımla başlamaq daha məqsədəuyğun ola bilər.
Təxirəsalma ilə mübarizədə əsas məqsəd nədir?
Təxirəsalmanı aradan qaldırmaq üçün özünü daha sərt şəkildə məcbur etmək həmişə effektiv yanaşma deyil. Əgər davranışın arxasında narahatlıq, uğursuzluq qorxusu, özünütənqid və ya emosional gərginlik dayanırsa, yalnız intizamı artırmağa çalışmaq problemin əsas səbəbini həll etməyə bilər.Daha faydalı yanaşma təxirəsalmanın hansı şəraitdə yarandığını müəyyənləşdirmək, tapşırıqla bağlı emosiyaları anlamaq və həmin emosiyalara baxmayaraq hərəkətə keçmək bacarığını inkişaf etdirməkdir.Əgər təxirəsalma davamlı xarakter alırsa, təhsil və ya iş fəaliyyətinə ciddi mane olur, gündəlik məsuliyyətləri yerinə yetirməyi çətinləşdirir və güclü narahatlıqla müşayiət olunursa, psixoloqla məsləhətləşmək faydalı ola bilər. Belə hallarda davranışın arxasında dayanan amillərin fərdi şəkildə araşdırılması uyğun strategiyaların seçilməsinə kömək edir.Təxirəsalma insanın tənbəl və ya bacarıqsız olduğunu göstərən sadə bir əlamət deyil. Bəzən bu, çətin emosiyalardan uzaqlaşmaq üçün formalaşmış davranış üsuludur. Həmin mexanizmi anlamaq, özünə qarşı daha anlayışlı münasibət göstərmək və kiçik addımlarla hərəkətə keçmək dəyişiklik üçün əsas yarada bilər.