Aid olmaq ehtiyacı: İnsan özünü bir qrupa məxsus hiss etməyəndə nə baş verir?
İnsan üçün hansısa qrupa və ya sosial mühitə aid olduğunu hiss etmək sadəcə xoş sosial təcrübə deyil. Ailə, dost çevrəsi, məktəb, universitet, iş yeri və digər sosial mühitlərdə özünə yer tapmaq insanın düşüncələrinə, emosional vəziyyətinə və davranışlarına təsir göstərə bilər.
Bu ehtiyacın əhəmiyyəti çox vaxt onun pozulduğu zaman daha aydın görünür. İnsan özünü kənarda, qəbul edilməmiş və ya görünməz hiss etdikdə narahatlıq və özünə şübhə yarana, diqqəti isə sosial mövqeyini anlamağa yönələ bilər. Psixoloji araşdırmalar göstərir ki, bu vəziyyət təhsil və iş həyatından tutmuş münasibətlərə və ümumi rifaha qədər müxtəlif sahələrdə özünü göstərə bilər.
İnsan niyə aid olmağa ehtiyac duyur?
İnsan sosial varlıqdır. Həyatın ilk dövrlərindən etibarən başqaları ilə əlaqə qurmaq, onlardan dəstək almaq və əməkdaşlıq etmək onun inkişafının əsas şərtlərindən biridir. İnsanların birlikdə öyrənmək, işləmək və ümumi problemləri həll etmək qabiliyyəti növümüzün ən mühüm üstünlüklərindən sayılır.
Bu baxımdan aid olmaq yalnız müəyyən bir qrupun üzvü olmaq demək deyil. İnsan həm də həmin qrup tərəfindən qəbul edildiyini, mövcudluğunun nəzərə alındığını və töhfəsinin əhəmiyyət daşıdığını hiss etmək istəyir.
Ona görə də yeni sosial mühitə daxil olan insan şüurlu və ya şüursuz şəkildə bir sıra suallara cavab axtarır: “Məni burada qəbul edəcəklərmi?”, “Burada mənim yerim varmı?”, “Başqaları məni necə görür?” Bu sualların cavabları müsbət olduqda diqqəti fəaliyyətə yönəltmək asanlaşır; qeyri-müəyyənlik yarandıqda isə insanın enerjisinin bir hissəsi sosial mühiti izləməyə sərf oluna bilər.
Kənarda qalmaq niyə bu qədər güclü reaksiya yaradır?
Sosial kənarlaşdırılmanın təsirini göstərən klassik təcrübələrdən birində iştirakçılar kompüter oyununda digər virtual personajlarla top ötürürdülər. Oyunun müəyyən mərhələsində həmin personajlar topu yalnız bir-birlərinə ötürərək iştirakçını oyundan kənarda qoyurdular.
Vəziyyətin sadəcə virtual oyun olmasına baxmayaraq, iştirakçılarda narahatlıq və sosial ağrı hissi yarana bilirdi. Sosial kənarlaşdırma ilə bağlı araşdırmalarda fiziki ağrı ilə əlaqələndirilən bəzi beyin bölgələrinin belə təcrübələr zamanı da aktivləşə bildiyi müşahidə olunub.
Bu nəticələr insan beyninin sosial siqnallara nə qədər həssas olduğunu göstərir. Fiziki təhlükə olmasa belə, qrupdan kənarda qalmaq insan üçün əhəmiyyətli təhlükə siqnalı kimi qəbul edilə bilər. Başqa sözlə, “məni qəbul etmirlər” hissi sadəcə sosial narahatlıq deyil, daha dərin psixoloji reaksiya yarada bilər.
Həyatın hansı mərhələlərində bu ehtiyac daha həssas olur?
Bu ehtiyac həyat boyu mövcud olsa da, bəzi dövrlərdə daha qabarıq şəkildə üzə çıxır. Uşaqlığın ilk illəri, yeniyetməlik və böyük həyat keçidləri belə mərhələlərdəndir.
Yeniyetməlik xüsusilə diqqət çəkir. Bu dövrdə insan öz kimliyini formalaşdırmaqla yanaşı, cəmiyyətdəki yerini də müəyyənləşdirməyə çalışır. “Mən kiməm?” sualına “Mən başqalarının arasında haradayam?” sualı əlavə olunur.
Məktəb və ailə bu prosesdə mühüm rol oynayır. Araşdırmalarda yeniyetmənin özünü həm məktəbdə, həm də evdə bağlı hiss etməsinin riskli davranışlar və psixi sağlamlıq göstəriciləri ilə əlaqəsi müəyyən edilib.
Lakin məsələ yalnız yaşla bağlı deyil. Yeni məktəbə və ya universitetə başlamaq, iş dəyişmək, başqa şəhərə köçmək, valideyn və ya qayğı göstərən şəxs kimi yeni rol qazanmaq da insanı sosial baxımdan qeyri-müəyyən vəziyyətə sala bilər.
Belə keçidlərdə insan əvvəlki tanış mühitindən çıxaraq yeni münasibətlər sistemi ilə qarşılaşır. Bu zaman “Mən burada öz yerimi tapa biləcəyəmmi?” sualı xüsusilə aktuallaşır. Psixologiyada belə vəziyyət aidiyyət qeyri-müəyyənliyi anlayışı ilə əlaqələndirilir.
“Görünməz” olmaq nə deməkdir?
Kənarda qalmaq hər zaman açıq şəkildə baş vermir. Heç kim insana “sən bu qrupa aid deyilsən” deməyə bilər. Lakin onun fikrinin nəzərə alınmaması, töhfəsinin görünməməsi və ya söhbətlərdən davamlı olaraq kənarda qalması eyni mesajı verə bilər.
Bu səbəbdən aidiyyətin mühüm tərəflərindən biri insanın sosial mühitdə “görüldüyünü” hiss etməsidir. Dinlənilmək, fikrinə münasibət bildirilməsi, gördüyü işin tanınması və qərarlarda söz haqqının olması insana həmin mühitdə real yerinin olduğunu göstərə bilər.
Bu məqam xüsusilə təhsil mühitində aparılan tədqiqatlarda özünü göstərir.
Tənqid insanı uzaqlaşdıra da bilər, inkişaf etdirə də
Müəllimin şagirdə verdiyi tənqidi geribildirimin necə təqdim olunması onun bu rəyi necə qəbul etməsinə təsir göstərə bilər. Sadəcə səhvi göstərmək əvəzinə, yüksək standartların ifadə edilməsi və şagirdin həmin standartlara çatmaq potensialına inamın vurğulanması geribildirimin daha müsbət qarşılanmasına kömək edə bilər.
Belə yanaşmada əsas mesaj “sən kifayət qədər yaxşı deyilsən” deyil, “səndən yüksək nəticə gözləyirəm, çünki buna qadir olduğunu düşünürəm” olur.
Bu istiqamətdə aparılan araşdırmalarda belə geribildirimin şagirdlərin işlərini yenidən işləməyə daha çox meyil göstərməsi, müəllimlərinə münasibətdə daha yüksək etibar bildirməsi və bəzi hallarda sonrakı təhsil nəticələri ilə əlaqələnməsi müşahidə olunub.
Burada vacib məqam konkret bir cümlənin möcüzəvi təsiri deyil. Tədqiqatların daha geniş mesajı ondan ibarətdir ki, sosial mühit insanın mövcud potensialının üzə çıxmasına təsir göstərə bilər.
Rəqəmsal həyat aidiyyət hissini gücləndirir, yoxsa zəiflədir?
Texnologiya sosial əlaqələr üçün yeni imkanlar yaradıb. İnsanlar fiziki məsafədən asılı olmayaraq ünsiyyət saxlaya, ümumi maraqlar ətrafında qruplaşa və sosial dəstək əldə edə bilirlər.
Lakin rəqəmsal əlaqələr üz-üzə münasibətləri tam əvəz etdikdə vəziyyət daha mürəkkəb olur. Xüsusilə yeni məktəbə və ya işə başlayan insanlar üçün gündəlik qeyri-formal söhbətlər, birgə fəaliyyətlər və spontan görüşlər münasibətlərin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Sosial medianın təsiri də birmənalı deyil. Bu platformalar insanları əlaqələndirsə də, onların istifadəsinin xüsusilə gənclər arasında rifah, üz-üzə sosial iştirak və sosial bağlılıqla əlaqəsi müxtəlif tədqiqatlarda araşdırılıb.
Bəzən problem daha kiçik səviyyədə ortaya çıxır. Məsələn, birgə yemək zamanı telefonun masada olması ilə bağlı araşdırmalarda insanların söhbətə daha az cəlb olunması və birlikdə keçirdikləri vaxtdan daha az zövq alması müşahidə edilib.
Deməli, əsas məsələ texnologiyanın mövcudluğu deyil, onun insanların bir-biri ilə real əlaqəsinə nə qədər yer buraxmasıdır.
Aidiyyət ehtiyacının başqa bir tərəfi: qrupların təsiri
Aid olmaq ehtiyacı insanları yalnız yaxın münasibətlərə deyil, daha geniş sosial qruplara da bağlayır. İnsanlar özlərini müəyyən icmalar, peşə qrupları, mədəni çevrələr və digər sosial qruplarla əlaqələndirə bilirlər.
Bu bağlılıq həm müsbət, həm də mürəkkəb nəticələr yarada bilər. Qrup insana kimlik, dəstək və təhlükəsizlik hissi verə bilər. Eyni zamanda, insanın öz qrupunun mövqelərinə həddindən artıq uyğunlaşmasına da səbəb ola bilər.
Sosial psixologiyada qrup təsiri ilə bağlı klassik araşdırmalar insanların bəzən öz qrupunun mövqeyinə, hətta şəxsi müşahidələri ilə ziddiyyət təşkil etdikdə belə, uyğunlaşa bildiyini göstərir. Bu səbəbdən qrupun təsir gücünü dərk etmək insanın öz qərarlarını daha şüurlu şəkildə qiymətləndirməsinə kömək edə bilər.
Burada mühüm məqam qrup mənsubiyyətinin özünün problem olması deyil. İnsanların sosial qruplara ehtiyac duyması təbiidir. Məsələ həmin bağlılığın fərdi düşüncəyə və qərarlara nə dərəcədə təsir etdiyini görə bilməkdir.
Yalnızlıq niyə ciddi sosial problemə çevrilir?
Aidiyyətin əks tərəfi sosial təcrid və uzunmüddətli təklikdir. Son illərdə tənhalıq və sosial əlaqələrin zəifləməsi ictimai sağlamlıq məsələsi kimi daha çox müzakirə olunur.
Tənhalığın miqyası ilə bağlı rəqəmlər müxtəlif tədqiqatlarda fərqlənsə də, uzunmüddətli və xroniki sosial təcridin insan rifahı üçün əhəmiyyətli risk olduğu barədə elmi ədəbiyyatda geniş müzakirə mövcuddur.
İnsan sosial əlaqələrdən uzun müddət məhrum olduqda yalnız emosional narahatlıq yaşamır. Sosial dəstəyin azalması ümumi psixoloji və fiziki sağlamlıqla da əlaqələndirilə bilər. Buna görə sosial bağlılıq şəxsi rahatlıqdan daha geniş məsələdir.
Aidiyyət hissini gücləndirmək üçün nə etmək olar?
Aidiyyətin formalaşması yalnız xüsusi psixoloji proqramlardan asılı deyil. Gündəlik münasibətlərdə verilən kiçik sosial mesajlar da mühüm rol oynaya bilər.
Valideyn üçün bu, övladının yalnız nəticələrini deyil, göstərdiyi səyi də görmək, onun fikirlərini dinləmək və mühakimə etmədən ünsiyyət qurmaq ola bilər.
Müəllim üçün yüksək gözləntiləri şagirdin potensialına inamla birlikdə ifadə etmək, tənqidi inkişaf yönümlü təqdim etmək və sinifdə hər bir şagirdin səsinin eşidilməsinə imkan yaratmaq vacib ola bilər.
İş mühitində isə əməkdaşın töhfəsini tanımaq, ona müəyyən muxtariyyət vermək və qərarlarda söz haqqı yaratmaq sosial bağlılığı gücləndirə bilər.
Bütün bunların ortaq nöqtəsi eynidir: insanın həmin mühitdə sadəcə iştirak etməsi yox, özünü onun bir hissəsi kimi hiss etməsi.
Aid olmaq ehtiyacı insan təbiətinin fundamental xüsusiyyətlərindən biridir. Bu ehtiyac uşaqlıqdan başlayır, yeniyetməlikdə daha həssas xarakter ala bilir və həyatın müxtəlif keçid mərhələlərində yenidən aktuallaşır.
İnsan özünü qəbul edilmiş və nəzərə alınan biri kimi hiss etdikdə sosial mühitlə əlaqə qurmaq, iştirak etmək və potensialını ortaya qoymaq üçün daha əlverişli şərait yarana bilər. Əksinə, kənarda qalmaq və sosial qeyri-müəyyənlik diqqəti fəaliyyətin özündən uzaqlaşdıraraq insanın həmin mühitdəki mövqeyinə yönəldə bilər.
Bu səbəbdən sağlam sosial mühit yalnız insanları bir araya gətirməklə formalaşmır. Əsas məsələ onların həmin mühitdə özlərinə yer tapmasına imkan yaratmaqdır.
Bəzən bunun üçün böyük dəyişikliklər lazım deyil. İnsanları dinləmək, töhfələrini tanımaq, fikirlərinə yer vermək və onların inkişaf edə biləcəyinə inam göstərmək gündəlik münasibətlərdə mühüm fərq yarada bilər.
Sonda aidiyyət hissinin ən sadə ifadəsi belə səslənir: “Mən buradayam və burada mənim də yerim var.”