Yaddaşın pik-son prinsipi: Emosional təcrübələr keçmişə dair xatırlamalarımızı necə formalaşdırır?
İnsan hər hansı bir hadisəni xatırlayarkən, adətən, həmin təcrübənin bütün mərhələlərini eyni dəqiqliklə və eyni emosional çəki ilə yada salmır. Bəzi məqamlar zaman keçdikcə daha aydın və təsirli qalır, digərləri isə ümumi təəssüratın arxa planına keçir. Nəticədə hadisə haqqında formalaşan yaddaş onun yaşandığı andakı emosional gedişatından müəyyən qədər fərqlənə bilər.
Psixologiyada bu xüsusiyyəti izah edən yanaşmalardan biri pik-son prinsipidir (Peak-End Rule). Prinsipə əsasən, insan keçmiş emosional təcrübəni ümumiləşdirərkən həmin təcrübənin ən yüksək emosional intensivliyə malik olduğu məqama və son mərhələsinə xüsusi əhəmiyyət verə bilər. Başqa sözlə, bir hadisə haqqında sonradan formalaşdırdığımız ümumi qiymət onun bütün müddəti ərzində yaşadığımız hisslərin sadə məcmusu deyil. Ən təsirli emosional an və təcrübənin necə tamamlanması bu qiymətləndirmədə mühüm rol oynaya bilər.
Keçmiş təcrübənin yaddaşda formalaşan emosional modeli
Pik-son prinsipinin mahiyyətini anlamaq üçün ilk növbədə onun iki əsas komponentini fərqləndirmək lazımdır.
Pik (Peak) – müəyyən təcrübə ərzində yaşanan ən yüksək emosional intensivliyə malik məqamdır. Bu, həm müsbət, həm də mənfi xarakter daşıya bilər. Məsələn, uzun müddət gözlənilən bir uğurun yaratdığı güclü sevinc, gözlənilməz məyusluq və ya kəskin münaqişə hadisənin digər mərhələlərindən daha çox yadda qala bilər.
Son (End) – təcrübənin tamamlandığı mərhələdə yaşanan emosional vəziyyətdir. Hadisənin necə başa çatması, son anda yaranan məmnunluq və ya narazılıq həmin təcrübə haqqında sonrakı ümumi təəssürata təsir göstərə bilər.
Bu iki komponentin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, insan keçmiş hadisəyə qiymət verərkən onların təsirini digər mərhələlərlə müqayisədə daha yüksək çəkidə nəzərə ala bilər. Bununla belə, pik-son prinsipi xatirənin yalnız iki məqamdan ibarət olması demək deyil. O, emosional təcrübələrin retrospektiv qiymətləndirilməsində müəyyən anların daha böyük əhəmiyyət daşımasını izah edir.
Yaşantı ilə xatırlama arasındakı psixoloji fərq
Pik-son prinsipinin izah etdiyi əsas məsələlərdən biri hadisənin yaşandığı andakı emosional vəziyyətlə həmin hadisəyə sonradan verilən ümumi qiymətin fərqlənməsidir. İnsan təcrübə boyunca müxtəlif emosiyalar yaşasa da, sonradan həmin təcrübəni xatırlayarkən bütün hissləri eyni nisbətdə nəzərə almaya bilər.Məsələn, bir insanın bir neçə gün davam edən səyahətini nəzərdən keçirək. Səyahət boyunca maraqlı məkanlar görməsi, xoş ünsiyyət qurması və yeni təcrübələr qazanması onun üçün müsbət emosional fon yaradır. Lakin son gün baş verən ciddi anlaşılmazlıq bütün səfərlə bağlı təəssüratına təsir edə bilər. Bir müddət sonra həmin şəxs səyahəti xatırlayarkən onun müsbət tərəflərindən daha çox son hadisəni vurğulaya bilər.
Əks vəziyyət də mümkündür. Başlanğıcda çətinliklərlə müşayiət olunan bir təcrübənin müsbət nəticə ilə tamamlanması insanın ümumi qiymətləndirməsini dəyişə bilər. Beləliklə, son mərhələnin emosional xarakteri əvvəlki hadisələrin necə xatırlanmasına da təsir göstərə bilər.Burada diqqət çəkən məqam yaddaşın əvvəlki hadisələri tamamilə silməsi deyil. Söhbət keçmiş təcrübənin sonradan ümumiləşdirilməsi zamanı müəyyən emosional epizodların daha çox ön plana çıxmasından gedir. Bu səbəbdən hadisə haqqında yaddaşımızda formalaşan ümumi təəssürat onun bütün gedişatını eyni dərəcədə əks etdirməyə bilər.
Elmi tədqiqatlarda pik-son prinsipinin əsaslandırılması
Pik-son prinsipinin elmi əsasları emosional təcrübələrin yaşanma anında və sonradan necə qiymətləndirildiyini araşdıran eksperimental tədqiqatlara söykənir.1993-cü ildə psixoloqlar Barbara Fredrickson və Daniel Kahneman tərəfindən aparılan Duration Neglect in Retrospective Evaluations of Affective Episodes adlı tədqiqatda iştirakçıların müsbət və mənfi emosional məzmunlu videolara reaksiyaları araşdırılmışdır. İştirakçılar videolara baxarkən emosional vəziyyətlərini qiymətləndirmiş, daha sonra isə həmin təcrübələr haqqında ümumi mühakimələrini bildirmişlər. Tədqiqat göstərmişdir ki, təcrübənin sonradan qiymətləndirilməsi onun müddətindən çox emosional xüsusiyyətləri ilə əlaqəli ola bilər. Bu araşdırma pik-son yanaşmasının və müddətin nəzərə alınmaması fenomeninin elmi əsaslarının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
1996-cı ildə Donald Redelmeier və Daniel Kahneman tərəfindən aparılan Patients' Memories of Painful Medical Treatments adlı araşdırma isə bu prinsipin real tibbi şəraitdəki təzahürünü nümayiş etdirmişdir. Kolonoskopiya və digər ağrılı tibbi prosedurlardan keçən pasiyentlərin ağrı intensivliyi prosedur boyunca qeydə alınmış, daha sonra onların ümumi ağrı xatırlamaları ilə müqayisə edilmişdir. Nəticələr göstərmişdir ki, pasiyentlərin sonrakı qiymətləndirmələri xüsusilə yaşadıqları ən yüksək ağrı səviyyəsi və prosedurun son üç dəqiqəsindəki ağrı intensivliyi ilə əlaqəlidir. Bu nəticələr emosional təcrübənin son mərhələsinin yadda qalan ümumi qiymətə təsirini aydın şəkildə göstərmişdir.
2022-ci ildə Alaybek və həmkarlarının All’s Well That Ends (and Peaks) Well? A Meta-analysis of the Peak-End Rule and Duration Neglect adlı meta-analizi də prinsipin elmi əsaslarını daha geniş miqyasda qiymətləndirmişdir. Müəlliflər 174 empirik nəticəni birləşdirərək pik və son mərhələnin keçmiş təcrübələrə verilən ümumi qiymətlə əlaqəsini araşdırmışlar. Nəticələr pik-son təsirinin müxtəlif tədqiqat şəraitlərində kifayət qədər davamlı olduğunu göstərmişdir. Bununla yanaşı, ümumi emosional təcrübənin orta göstəricisinin də əhəmiyyətli izah gücünə malik olduğu müəyyən edilmişdir.
Təcrübənin müddəti və yaddaşda qalan emosional intensivlik
Pik-son prinsipi ilə əlaqəli mühüm anlayışlardan biri müddətin nəzərə alınmaması (Duration Neglect) fenomenidir. Bu anlayış insanın keçmiş emosional təcrübəni ümumiləşdirərkən onun davametmə müddətinə həmişə mütənasib əhəmiyyət verməməsini ifadə edir.Məsələn, iki oxşar tibbi prosedurdan keçən pasiyentin təcrübələrindən biri daha uzun davam edə bilər. Lakin həmin prosedurla bağlı sonrakı ümumi qiymətləndirmə yalnız sərf olunan vaxt əsasında formalaşmır. Yaşanmış ağrının ən yüksək həddi və son mərhələdəki intensivliyi də qiymətləndirmədə mühüm rol oynaya bilər.
Bu xüsusiyyət onu göstərir ki, təcrübənin obyektiv müddəti ilə onun subyektiv yaddaşda daşıdığı emosional çəki eyni anlayışlar deyil. İnsan bir hadisəni nə qədər uzun müddət yaşadığından asılı olmayaraq, sonradan həmin təcrübəni daha çox müəyyən emosional məqamlar üzərindən qiymətləndirə bilər.Lakin müddətin nəzərə alınmamasını zaman amilinin yaddaş üçün əhəmiyyətsiz olması kimi şərh etmək olmaz. Söhbət konkret tədqiqatlarda keçmiş təcrübəyə verilən ümumi qiymətləndirmənin müddətdən daha çox emosional intensivliklə əlaqələnməsindən gedir.
Emosional yaddaşın gündəlik qərar və münasibətlərə təsiri
Keçmiş təcrübələrin emosional baxımdan necə xatırlanması yalnız yaddaş prosesləri ilə məhdudlaşmır. İnsanlar əvvəlki təcrübələrinə əsaslanaraq gələcək seçimlərini, münasibətlərini və müəyyən vəziyyətlərə qarşı gözləntilərini formalaşdırırlar. Buna görə də yaddaşda xüsusi yer tutan emosional məqamlar sonrakı davranışlar üçün də əhəmiyyət daşıya bilər.
Şəxslərarası münasibətlərdə uzunmüddətli ünsiyyətin ümumi qiymətləndirilməsi zamanı xüsusilə təsirli müsbət və ya mənfi hadisələr ön plana çıxa bilər. Məsələn, uzun müddət davam edən münasibətdə baş vermiş ciddi münaqişə və ya münasibətin müsbət şəkildə bərpa olunduğu son söhbət insanın həmin münasibətə dair ümumi təəssüratına təsir göstərə bilər.
Peşəkar fəaliyyətdə iş gününün və ya müəyyən layihənin sonradan necə xatırlanması gün ərzində baş verən bütün hadisələrin bərabər qiymətləndirilməsi ilə məhdudlaşmır. Əhəmiyyətli nailiyyət, gərgin görüş və ya yekun mərhələdə əldə olunan uğurlu nəticə həmin təcrübənin emosional yaddaşında xüsusi yer tuta bilər.
Xidmət və müştəri təcrübəsində isə göstərilən xidmətin keyfiyyətinə dair ümumi təəssürat yalnız əsas prosesdən deyil, ən təsirli qarşılıqlı əlaqədən və xidmətin tamamlanma mərhələsindən də asılı ola bilər. Müştərinin son təəssüratı onun gələcəkdə həmin xidmətə münasibətinin formalaşmasında rol oynaya bilər.
Bu nümunələr pik-son prinsipinin gündəlik həyatla əlaqəsini göstərir. Bununla belə, konkret münasibət və ya peşəkar qərarın yalnız bu prinsip vasitəsilə izah edilməsi düzgün olmaz. İnsan davranışına şəxsi gözləntilər, əvvəlki təcrübələr, sosial kontekst və bir çox digər psixoloji amillər də təsir göstərir.
Pik-son prinsipinin tətbiq sərhədləri: Hər təcrübə iki məqamla yadda qalmır
Pik-son prinsipi emosional təcrübələrin sonrakı qiymətləndirilməsini izah edən əhəmiyyətli yanaşma olsa da, onun bütün həyat hadisələrinə eyni şəkildə tətbiq olunması elmi baxımdan əsaslandırılmır.2019-cu ildə Strijbosch və həmkarları tərəfindən From Experience to Memory: On the Robustness of the Peak-and-End-Rule for Complex, Heterogeneous Experiences adlı araşdırmada daha mürəkkəb və müxtəlif emosional mərhələlərdən ibarət təcrübələr öyrənilmişdir. Tədqiqatda virtual reallıq mühitində təqdim olunan emosional baxımdan zəngin təcrübənin dərhal və bir həftə sonra necə xatırlandığı araşdırılmışdır.
Nəticələr göstərmişdir ki, bu cür mürəkkəb təcrübələrdə yalnız ən təsirli an və sonluq deyil, bütün təcrübə boyunca yaşanan emosiyaların orta səviyyəsi də yadda qalan ümumi qiymətin müəyyənləşdirilməsində əhəmiyyətli ola bilər. Xüsusilə zaman keçdikdən sonra emosional təcrübənin ümumi mənzərəsi pik və son göstəricilərindən daha yaxşı izah gücünə malik olmuşdur.
Bu nəticələr vacib bir məhdudiyyəti ortaya qoyur: tibbi prosedur və ya qısa emosional epizod kimi nisbətən sadə təcrübələrdə müşahidə edilən qanunauyğunluqları mürəkkəb gündəlik həyat hadisələrinə avtomatik şəkildə şamil etmək olmaz. Uzunmüddətli münasibətlər, peşəkar inkişaf və həyati qərarlar çoxsaylı emosional və sosial amillərin qarşılıqlı təsiri ilə formalaşır. Belə təcrübələrin yaddaşda necə əks olunmasını anlamaq üçün bütöv emosional gedişatı da nəzərə almaq lazımdır.
Yaddaşın seçdiyi məqamlar və təcrübənin bütöv mənası
Pik-son prinsipi keçmiş təcrübələrimizi qiymətləndirərkən yaddaşın müəyyən emosional məqamlara üstünlük verə bildiyini göstərir. Hadisənin ən təsirli anı və onun necə tamamlanması ümumi təəssüratın formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər. Bu xüsusiyyət keçmiş hadisələrə münasibətimizi və gələcək oxşar təcrübələr haqqında gözləntilərimizi də istiqamətləndirə bilər.
Bununla yanaşı, yadda qalan ən güclü təəssürat yaşanmış hadisənin bütün məzmununu əhatə etmir. Bir təcrübəni daha obyektiv qiymətləndirmək üçün yalnız ən təsirli anı deyil, onun ümumi gedişatını, müxtəlif mərhələlərini və yaratdığı emosional vəziyyətləri də nəzərə almaq vacibdir.Beləliklə, pik-son prinsipi yaddaşın keçmişi olduğu kimi təkrarlamadığını, yaşanmış təcrübənin müəyyən xüsusiyyətlərini seçərək onun haqqında ümumi emosional qiymət formalaşdırdığını anlamağa imkan verir.