Çoxşaxəli İntellekt Nəzəriyyəsi: Zəka Niyə Bir Rəqəmlə Məhdudlaşmır?
Çoxşaxəli İntellekt Nəzəriyyəsi: Zəka Niyə Bir Rəqəmlə Məhdudlaşmır?
Uzun müddət psixologiya və təhsildə intellekt, testlər vasitəsilə ölçülə bilən və rəqəmlə ifadə olunan vahid, nisbətən sabit bir qabiliyyət kimi qəbul edilirdi. İnsan uğuru ilk növbədə məntiqi təfəkkür və verbal (şifahi) bacarıqlarla əlaqələndirilir, bu çərçivəyə sığmayan hər şey isə diqqətdən kənarda qalırdı. Lakin XX əsrin ikinci yarısında bu mənzərə dəyişməyə başladı.
İntellekt anlayışında ən təsirli dönüşlərdən biri Hovard Qardner tərəfindən irəli sürülən çoxşaxəli intellekt nəzəriyyəsi oldu. Bu konsepsiya intellektin vahid bir resurs olması ideyasını şübhə altına aldı və onu müxtəlif, nisbətən müstəqil qabiliyyətlərin məcmusu kimi nəzərdən keçirməyi təklif etdi.
Nəzəriyyə necə yarandı: Ənənəvi intellekt anlayışının tənqidi
Hovard Qardner koqnitiv psixologiya və neyropsixologiya sahəsində çalışaraq həm normal inkişafı, həm də beynin lokal zədələnmələrinin fəsadlarını tədqiq edirdi. Onun diqqətini mühüm bir fakt çəkdi: eyni IQ səviyyəsinə malik insanlar kəskin şəkildə fərqlənən bacarıqlar nümayiş etdirə bilirdilər. Bəziləri məntiqi tapşırıqları parlaq şəkildə həll etsələr də, ünsiyyətdə çətinlik çəkir, digərləri isə testlərdə zəif nəticə göstərsələr də, fövqəladə musiqi və ya məkan bacarıqlarına sahib olurdular.
Nevroloji pozuntuları olan xəstələri, həmçinin istedadlı uşaqları və müxtəlif mədəniyyətlərin nümayəndələrini müşahidə edən Qardner belə bir qənaətə gəldi: əgər beynin bir nahiyəsinin zədələnməsi müəyyən qabiliyyətləri sıradan çıxarıb digərlərini qoruyub saxlayırsa, deməli, intellekt vahid bir tam ola bilməz. O, hər birinin öz inkişaf strukturu və bioloji əsasları olan ayrı-ayrı komponentlərdən ibarətdir.
Əsas ideya: İntellekt müxtəlif qabiliyyətlər toplusu kimi
Öz nəzəriyyəsi daxilində Qardner intellekti ümumi əqli qabiliyyət göstəricisi kimi deyil, dünya ilə qarşılıqlı əlaqənin müəyyən üsuluna cavabdeh olan müxtəlif intellektual sistemlərin toplusu kimi nəzərdən keçirməyi təklif etdi. İlkin olaraq o, yeddi intellekt növü müəyyən etdi, sonradan isə bu siyahını genişləndirdi. Onların arasında:
- Linqvistik intellekt — dildən şifahi və yazılı şəkildə səmərəli istifadə etmək bacarığı.
- Məntiqi-riyazi intellekt — mühakimə yürütmək, təhlil etmək və mücərrəd strukturlarla işləmək bacarığı.
- Məkan intellekti — obrazlar, formalar və məkan münasibətləri ilə manipulyasiya etmək qabiliyyəti.
- Musiqi intellekti — ritmə, melodiyaya və səs strukturlarına qarşı həssaslıq.
- Cismani-kinestetik intellekt — tapşırıqları həll etmək və özünü ifadə etmək üçün bədəndən istifadə etmək bacarığı.
- Səxsiyyətlərarası (interpersonal) intellekt — digər insanları, onların emosiyalarını və niyyətlərini anlamaq qabiliyyəti.
- Fərd daxili (intrapersonal) intellekt — şəxsi hisslərini, motivasiyalarını və daxili vəziyyətlərini dərk etmək bacarığı.
Sonradan Qardner təbiət hadisələrini fərqləndirmək və təsnif etmək bacarığı ilə bağlı olan naturalistik intellekti də müzakirəyə çıxardı. Vurğulamaq vacibdir ki, söhbət "insan tipləri"ndən deyil, hər bir insanda fərqli şəkildə formalaşan qabiliyyət profilindən gedir. Bütün intellekt növləri hər kəsdə mövcuddur, lakin qeyri-bərabər dərəcədə təzahür edir.
Çoxşaxəli intellekt nəzəriyyəsinin IQ yanaşmasından fərqi
Qardner nəzəriyyəsinin klassik yanaşmadan əsas fərqi ondadır ki, o, intellekti vahid bir göstəriciyə endirməyə çalışmır. Ənənəvi testlərdə əsasən məntiqi-riyazi və verbal qabiliyyətlər ölçülür, digər intellekt formaları isə qiymətləndirmədən kənarda qalır.
Qardnerin nöqteyi-nəzərindən, bu, həmin qabiliyyətlərin daha az əhəmiyyətli olması demək deyil. Əksinə, cəmiyyət çox vaxt məhz standart testlərdə zəif əks olunan intellekt formalarını yüksək qiymətləndirir: liderlik bacarığı, bədii təfəkkür, bədən koordinasiyası, emosional anlama. Beləliklə, aşağı IQ nəticəsi intellektin yoxluğuna dəlalət etmir — bu, yalnız istifadə olunan ölçmə metodunun məhdudluğunu göstərir.
Elmi mübahisələr və nəzəriyyənin tənqidi
Çoxşaxəli intellekt nəzəriyyəsi geniş rezonans doğursa da, həm də ciddi tənqid hədəfinə çevrildi. Bəzi tədqiqatçılar qeyd edirdilər ki, Qardnerin ayırdığı intellekt növlərini hər zaman eksperimental şəkildə dəqiq bölmək mümkün olmur, nəzəriyyənin özü isə sərt psixometrik yoxlamaya çətin tabe olur.
Bundan əlavə, klassik intellekt modellərinin tərəfdarları vurğulayırdılar ki, müxtəlif koqnitiv qabiliyyətlər arasında hər halda ümumi intellekt faktoru (g-faktoru) ilə izah olunan statistik əlaqə mövcuddur. Qardner özü bu məhdudiyyətləri qəbul edərək bildirirdi ki, onun nəzəriyyəsi IQ testlərinə alternativ deyil, xüsusilə təhsil və şəxsiyyətin inkişafı kontekstində intellekti konseptual anlamağın fərqli bir yoludur.
Nəzəriyyənin təhsil və özünüqiymətləndirmə üçün əhəmiyyəti
Çoxşaxəli intellekt nəzəriyyəsinin ən mühüm nəticələrindən biri onun pedaqoji praktikaya təsiri oldu. O, diqqəti "uşaq nə dərəcədə ağıllıdır?" sualından "o, məhz hansı sahədə güclüdür?" sualına yönəltməyə kömək etdi.
Daha geniş psixoloji kontekstdə bu nəzəriyyə özünüqiymətləndirmə mövzusuna da toxunur. Dar akademik standartlara cavab verməyən insanlar tez-tez öz qabiliyyətlərini lazımi dərəcədə qiymətləndirməməyə meylli olurlar. Qardnerin yanaşması əvvəllər "çatışmazlıq" kimi görülən yerlərdə potensialı görməyə imkan verir.
Nəticə
Çoxşaxəli intellekt nəzəriyyəsi zəka və qabiliyyətlər haqqında danışarkən istifadə etdiyimiz dili dəyişdi. O xatırlatdı ki, intellekt vahid bir resurs və ya rəqəmsal göstərici deyil, dünyanı anlamağın, onda fəaliyyət göstərməyin və məna yaratmağın müxtəlif yollarıdır.
Hətta bu nəzəriyyənin bütün müddəaları ciddi elmi mənada eksperimental olaraq təsdiqlənməsə də, onun psixologiyaya verdiyi töhfə perspektivi genişləndirməkdən ibarətdir. O, sadələşdirilmiş qiymətləndirmələrdən uzaqlaşmağa və insana tək bir testin nəticəsi kimi deyil, unikal qabiliyyətlər kombinasiyasının daşıyıcısı kimi baxmağa kömək edir.