Turett sindromu və tiklər: Səbəblər, əlamətlər və yanaşma
Bu davranışlar hər zaman sadəcə vərdiş və ya diqqət çəkmək cəhdi olmur. Bəzi hallarda bunlar tiklər adlanan qeyri-iradi hərəkət və səslənmələrdir.
Tiklər uşaqlıq dövründə kifayət qədər yayğındır və onların olması avtomatik olaraq Turett sindromu demək deyil. Bəzi tiklər qısa müddət ərzində müşahidə olunur və zamanla azalır.
Tik nədir?
Tik insanın iradəsindən tam asılı olmayan, qəfil və təkrarlanan hərəkət və ya səslənmədir.
Hərəki tiklərə göz qırpma, üz hərəkətləri, başı və ya çiyinləri tərpətmə kimi davranışlar daxildir. Səs tikləri isə boğazı təmizləmə, xırıltı, fit çalma və müəyyən səsləri təkrarlama formasında görünə bilər.
Turett sindromunda həm hərəki, həm də səs tikləri müşahidə olunur. Buna görə hər tik Turett sindromu deyil.
Tiklər niyə yaranır?
Tiklər sadəcə “pis vərdiş” və ya uşağın özünü idarə edə bilməməsi ilə izah olunmur. Onların yaranmasında beynin hərəkətlərin seçilməsi və idarə olunmasında iştirak edən sistemlərinin, xüsusilə bazal qanqliyaların rolu olduğu düşünülür.
Bir çox insan tikdən əvvəl daxili gərginlik və ya narahatlıq hiss etdiyini bildirir. Tik yerinə yetirildikdən sonra bu hiss qısa müddətə azala bilər. Bu mexanizm tiklərin niyə təkrarlana bildiyini izah etməyə kömək edir.
Turett sindromunda genetik və ailəvi faktorların da əhəmiyyətli rol oynadığı məlumdur.
Turett sindromu uşaqlarda necə başlayır?
Tiklər çox vaxt məktəbəqədər və erkən məktəb yaşlarında başlayır. Uşağın beyni və sinir sistemi inkişaf etdikcə bəzi tiklər müvəqqəti olaraq ortaya çıxa və zamanla azala bilər.
Bu səbəbdən uşağın müəyyən hərəkəti və ya səsi təkrarlaması dərhal ciddi pozuntu kimi qiymətləndirilməməlidir. Əsas məsələ tiklərin nə qədər davam etməsi və uşağın gündəlik həyatına nə dərəcədə təsir etməsidir.
Turett sindromu ilə bağlı ən böyük yanlış təsəvvür
Turett sindromu haqqında ən geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri bu vəziyyətin əsas əlamətinin qeyri-iradi şəkildə söyüş söyləmək olmasıdır.
Bu simptom koprolaliya adlanır və Turett sindromu olan insanların yalnız bir hissəsində müşahidə olunur. Yəni Turett sindromu olan şəxsin mütləq söyüş söyləməsi gözlənilmir.
Daha çox rast gəlinən tiklər göz qırpma, üz və baş hərəkətləri, boğaz təmizləmə və müxtəlif səslənmələrdir.
Stress tikləri artıra bilərmi?
Stress, həyəcan və emosional gərginlik bəzi insanlarda tiklərin daha çox nəzərə çarpmasına səbəb ola bilər. Tikləri uzun müddət saxlamağa çalışmaq da daxili gərginliyi artıra bilər.
Bu səbəbdən uşağa davamlı olaraq “dayan”, “özünü saxla” və ya “bunu etmə” demək faydalı olmaya bilər. Tikə həddindən artıq diqqət yetirmək və uşağı buna görə danlamaq əlavə narahatlıq yarada bilər.
Daha düzgün yanaşma uşağın tiklərinə görə utandırılmaması və gündəlik həyatını mümkün qədər normal davam etdirməsidir.
Turett sindromu başqa vəziyyətlərlə birlikdə görülə bilərmi?
Bəli. Turett sindromu olan bəzi uşaqlarda obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP), diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP) və narahatlıq əlamətləri də müşahidə oluna bilər.
Bu səbəbdən qiymətləndirmə zamanı yalnız tiklərə deyil, uşağın ümumi emosional, davranış və inkişaf xüsusiyyətlərinə də diqqət yetirmək vacibdir.
Müalicə hər zaman lazımdırmı?
Xeyr. Yüngül tiklər uşağın gündəlik həyatına ciddi təsir göstərmirsə, bəzi hallarda sadəcə müşahidə və psixoedukasiya kifayət edə bilər.
Tiklər uşağın məktəb həyatına, sosial münasibətlərinə və emosional vəziyyətinə əhəmiyyətli təsir göstərirsə, mütəxəssis dəstəyi lazım ola bilər. Davranış əsaslı yanaşmalardan biri Tiklər üçün Kompleks Davranış Müdaxiləsi (CBIT)-dir. Bu yanaşmada insan tikdən əvvəl yaranan hissləri tanımağı, tikin yarandığı vəziyyətləri müşahidə etməyi və ona alternativ davranışlardan istifadə etməyi öyrənir.
Bəzi hallarda dərman müalicəsi də tətbiq oluna bilər. Müalicə seçimi tiklərin xüsusiyyətinə, ağırlığına və uşağın ümumi vəziyyətinə uyğun olaraq mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Əsas məsələ uşağın özü deyil, tikdir
Turett sindromu insanın zəkasını, şəxsiyyətini və qabiliyyətlərini müəyyən etmir. Tikləri olan uşaq da digər uşaqlar kimi öyrənə, dostluq qura, idmanla və yaradıcılıqla məşğul ola bilər.
Əgər təkrarlanan hərəkət və ya səslənmələr uzun müddət davam edirsə, uşağa fiziki və ya emosional narahatlıq yaradırsa və gündəlik həyatına təsir edirsə, pediatr, uşaq nevroloqu, uşaq psixiatrı və ya uyğun sahədə çalışan psixoloq tərəfindən qiymətləndirmə faydalı ola bilər.
Turett sindromunu anlamağın ən vacib tərəflərindən biri tikləri qəsdən edilən davranış kimi qiymətləndirməməkdir. Tik uşağın davranışlarından biri ola bilər, amma uşağın özünü müəyyən etmir.