Potensialınızı nə müəyyən edir? İnsan imkanlarına fərqli baxış
Lakin nəticə insanın bütün imkanlarını əks etdirməyə bilər. Eyni nəticəni göstərən iki insan fərqli düşünmə, öyrənmə və problem həll etmə xüsusiyyətlərinə malik ola bilər. Buna görə insanın hazırkı performansını onun potensialı ilə tam eyniləşdirmək düzgün deyil.
Potensial əslində nə deməkdir?
Psixologiyada potensial insanın yalnız hazırda nümayiş etdirdiyi bacarıqları deyil, müəyyən şəraitdə inkişaf etdirə və daha effektiv şəkildə istifadə edə biləcəyi imkanları ifadə edir. Bu yanaşmada diqqət yalnız insanın nə bildiyinə deyil, yeni məlumatı necə mənimsədiyinə, problemlə qarşılaşdıqda necə düşündüyünə, strategiyasını dəyişə bilib-bilmədiyinə və yeni şəraitə necə uyğunlaşdığına da yönəlir.
Nəticədən daha çox nəyi görmək olar?
İnsan mürəkkəb bir tapşırığı yerinə yetirərkən eyni anda bir neçə koqnitiv prosesdən istifadə edir. Diqqətini müəyyən istiqamətdə saxlayır, məlumatı emal edir, yadda saxlayır, məqsəd müəyyənləşdirir, strategiya seçir və lazım gəldikdə həmin strategiyanı dəyişir. İcraedici funksiyalar üzrə aparılan araşdırmalar bu proseslərin bir-biri ilə əlaqəli olsa da, tamamilə eyni olmadığını göstərir. Bu səbəbdən insanın imkanlarını yalnız bir ümumi göstərici ilə izah etmək onun koqnitiv profilinin mühüm tərəflərini nəzərdən qaçıra bilər.
Məsələn, iki insan eyni məntiqi tapşırığı eyni nəticə ilə tamamlaya bilər. Onlardan biri əvvəlcədən müəyyən etdiyi strategiya ilə ardıcıl şəkildə irəliləyir, digəri isə bir neçə fərqli yanaşmanı sınayaraq həllə gəlir. Yekun nəticə eyni olsa da, tapşırığın yerinə yetirilmə prosesi fərqlidir. Bu fərqlər insanın necə düşündüyünü, hansı şəraitdə daha effektiv işlədiyini və hansı bacarıqlarının daha çox inkişaf etdirilə biləcəyini anlamağa kömək edir.
Potensial inkişaf imkanlarını necə göstərir?
Potensialın mühüm tərəflərindən biri insanın yeni məlumat, təcrübə və geribildirim qarşısında necə dəyişdiyini görməkdir. Dinamik qiymətləndirmə yanaşmaları da məhz bu məqamı nəzərə alaraq yalnız ilkin nəticəyə deyil, insanın yeni məlumat və dəstək aldıqdan sonra tapşırığı necə mənimsədiyinə diqqət yetirir. Bu, xüsusilə öyrənmə imkanlarının və inkişaf üçün daha perspektivli sahələrin anlaşılmasına əlavə məlumat verə bilər.
Təhsil və təcrübənin koqnitiv qabiliyyətlərlə əlaqəsini araşdıran geniş meta-analitik nəticələr də insanın bacarıqlarının inkişaf prosesindən ayrı düşünülə bilməyəcəyini göstərir. Bu baxımdan potensial statik bir göstəricidən çox, insanın mövcud imkanlarını, öyrənmə xüsusiyyətlərini və inkişaf üçün istifadə edə biləcəyi resurslarını anlamağa kömək edən çoxölçülü anlayış kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Potensialı ölçmək bizə nə verir?
Potensialın qiymətləndirilməsi insanın yalnız nə qədər yaxşı nəticə göstərdiyini deyil, həmin nəticənin arxasında hansı düşünmə və öyrənmə xüsusiyyətlərinin dayandığını daha geniş şəkildə anlamağa imkan verir. Diqqət, planlaşdırma, problem həlli, koqnitiv çeviklik, yaradıcı düşünmə və öyrənmə kimi sahələr birlikdə nəzərdən keçirildikdə insanın fərdi imkanları haqqında daha əhatəli profil formalaşa bilər.
Bu məlumat insanın güclü tərəflərini daha aydın görmək, inkişaf etdirilə bilən sahələri müəyyən etmək və təhsil, peşə hazırlığı və şəxsi inkişaf kimi istiqamətlərdə daha əsaslandırılmış yanaşma qurmaq üçün istifadə oluna bilər.
Potensialın ölçülməsi insanı bir rəqəmlə ifadə etmək deyil. Əsas məqsəd onun mövcud imkanlarını, düşünmə xüsusiyyətlərini və inkişaf üçün açıq olan tərəflərini daha sistemli şəkildə anlamaqdır.