Böyüklər niyə uşaqlıqda öyrəndikləri strategiyalarla yaşamağa davam edirlər?
Böyüklər niyə uşaqlıqda öyrəndikləri strategiyalarla yaşamağa davam edirlər?
Yetkinlik dövrünü adətən fərqindəlik, məsuliyyət və müstəqil seçim etmək bacarığı ilə əlaqələndirmək qəbul olunub. Lakin praktikada bir çox yetkin insan stressə, münaqişələrə və qeyri-müəyyənliyə hələ uşaq ikən formalaşdırdığı üsullarla reaksiya verməyə davam edir. Bu, özünü problemlərdən qaçmaqda (yayınma), başqalarının təqdirindən həddindən artıq asılılıqda, səhv etmək qorxusunda və ya əksinə, hər şeyi həddindən artıq nəzarətdə saxlamaq istəyində və qapalılıqda büruzə verir.
Psixoloji baxımdan burada heç bir ziddiyyət yoxdur. Söhbət insanın "yetişməməsindən" deyil, erkən dövrdə formalaşmış adaptasiya üsullarının xarici mühit dəyişdikdən sonra da uzun müddət qorunub saxlanmasından gedir.
Sağ qalma üsulu kimi uşaqlıq strategiyaları
Uşaqlıqda insanın resursları olduqca məhduddur. O, mühiti seçə, həyat şəraitini dəyişə və ya öz sərhədlərini açıq şəkildə müdafiə edə bilmir. Buna görə də psixika təhlükəsizliyi təmin etmək və onun üçün vacib olan böyüklərlə əlaqəni qorumaq üçün xüsusi strategiyalar formalaşdırır.
Bu strategiyalar müxtəlif formalarda ola bilər: başqalarına uyğunlaşmaq, emosiyaları boğmaq, həddindən artıq məsuliyyət daşımaq, xəyallara sığınmaq və ya daim ayıq-sayıq olmaq. Formallaşdıqları andan etibarən bunlar problem deyil, əksinə, həmin an üçün mümkün olan ən yaxşı həll yoludur. Əsas problem bu strategiyaların artıq şəraitin köklü surətdə fərqli olduğu yetkinlik dövründə də tətbiq edilməsi zamanı yaranır.
Strategiyalar nə üçün avtomatik olaraq "yenilənmir"?
XX əsr psixologiyasının ən mühüm kəşflərindən biri budur ki, psixika zərurət yaranmadıqca effektiv işləyən mexanizmlərdən imtina etmir. Əgər bir strategiya vaxtilə sağ qalmağa və nisbi sabitliyi qorumağa kömək edibsə, o, möhkəmlənir və avtomatlaşır.
İnkişaf və klinik psixologiya sahəsindəki araşdırmalar göstərir ki, bir çox davranış və emosional reaksiyalar vəziyyətin şüurlu təhlilindən daha əvvəl işə düşür. Bu o deməkdir ki, yetkin bir insan məntiqlə heç bir təhlükənin olmadığını anlasa da, sanki təhlükə varmış kimi reaksiya verməyə davam edə bilər.
Erkən təcrübənin və bağlılığın rolu
Uşaqlıq strategiyalarının davamlılığını anlamağa Con Boulbi tərəfindən işlənib hazırlanmış "Bağlılıq nəzəriyyəsi" böyük töhfə verib. O göstərdi ki, münasibətlərdəki erkən təcrübə dünyanın necə qurulduğu və digər insanlardan nə gözləmək lazım olduğu barədə daxili modellər formalaşdırır.
Əgər uşaqlıqda təhlükəsizlik qeyri-proqnozlaşdırılan idisə, yetkin insan sabit şəraitdə belə daim rədd ediləcəyini və ya təhlükə ilə qarşılaşacağını gözləyə bilər. Bu gözləntilər həmişə dərk olunmur, lakin onlar davranış seçiminə, partnyor seçiminə və stressə qarşı reaksiya üsullarına birbaşa təsir edir.
Eksperimental məlumatlar: Reaksiyaların avtomatizmi
Emosional tənzimləməyə həsr olunmuş araşdırmalarda sübut edilmişdir ki, stress stimulları zamanı beyində hələ erkən yaşlarda formalaşmış neyron naxışları (patternləri) aktivləşir. Məsələn, 2000-ci illərin əvvəllərində Cozef Ledu tərəfindən aparılan tədqiqatlar göstərdi ki, emosional reaksiyalar vəziyyətin rasional qiymətləndirilməsindən daha sürətli işə düşə bilir.
Bu, güclü gərginlik anlarında yetkin insanların nə üçün uşaqlıqdakı reaksiya üsullarına — yayınmağa, donub qalmağa və ya impulsiv hərəkətlərə "qayıtdığını" izah edir.
Uşaqlıq strategiyaları yetkin həyata necə mane olur?
Yetkinlik dövrü insandan çeviklik, dialoq qurmaq bacarığı və qeyri-müəyyənliyə dözümlülük tələb edir. Müdafiə məqsədilə formalaşmış uşaqlıq strategiyaları isə çox vaxt həddindən artıq sərt və məhdudlaşdırıcı olur.
Məsələn:
- Yayınma (qaçınma) — yaxın münasibətlər qurmağa mane olur;
- Daim başqalarına uyğunlaşmaq — emosional tükənməyə səbəb olur;
- Sərt nəzarət — təşvişi (həyəcanı) daha da artırır;
- Emosiyaların boğulması — insanın özü ilə olan əlaqəsini zəiflədir.
Bu zaman insan köhnə ssenari üzrə hərəkət etdiyini dərk etməyə bilər və öz davranışını "xarakter" və ya "şəxsiyyətin bir hissəsi" kimi qəbul edər.
Nə üçün sadəcə anlamaq kifayət etmir?
Qeyd etmək vacibdir ki, strategiyanın mənşəyini başa düşmək nadir hallarda dərhal dəyişikliyə səbəb olur. Bu, reaksiyaların bir çoxunun avtomatik proseslər və bədən duyğuları səviyyəsində möhkəmlənməsi ilə bağlıdır.
Məhz buna görə də yetkin insan verdiyi reaksiyanın vəziyyətə uyğun olmadığını dərk etsə də, yenə də güclü gərginlik və ya qorxu hiss edə bilər. Dəyişikliklər təkcə dərk etməyi deyil, həm də tədricən yeni reaksiya üsullarının formalaşdırılmasını tələb edir.
Uşaqlıq strategiyaları və şəxsiyyət hissi
Zaman keçdikcə müdafiə strategiyaları özünü təsvir etmənin bir hissəsinə çevrilə bilər: "mən həmişə beləyəm", "başqa cür bacarmıram", "bu, sadəcə mənim xarakterimdir". Bu halda strategiya artıq bir adaptasiya kimi deyil, şəxsiyyətin dəyişməz bir xüsusiyyəti kimi qəbul olunmağa başlayır.
Bu, dəyişiklik prosesini xüsusilə çətinləşdirir, çünki burada söhbət təkcə davranışdan deyil, həm də insanın özü haqqındakı təsəvvürlərindən (mənlik obrazından) gedir.
Yekun
Böyüklər uşaqlıq strategiyaları ilə yaşamağa "böyümədikləri" üçün deyil, bu strategiyalar vaxtilə onlara uyğunlaşmağa kömək etdiyi üçün davam edirlər. Psixika kifayət qədər ciddi səbəb olmadan işləyən mexanizmlərdən imtina etmir.
Bu faktı dərk etmək bizə özümüzü tənqid etməkdən əl çəkməyə və reaksiyalarımıza yenidən baxıla və yenilənə bilən bir təcrübə kimi nəzər yetirməyə imkan verir. Uşaqlıq strategiyaları bir xəta deyil, yetkinlik dövründə daha çevik və fərqində olan bir fəaliyyətə doğru gedən yolun başlanğıc nöqtəsidir.