Yanlış məlumatlara niyə inanırıq? Misinformasiyanın psixoloji mexanizmləri
Sosial mediada, xəbər saytlarında və mesajlaşma platformalarında hər gün böyük həcmdə məlumatla qarşılaşırıq. Bu məlumatların hamısını yoxlamaq mümkün olmadığından bəzi yanlış və ya yanıltıcı iddialar diqqətimizdən yayınaraq yaddaşımızda qala bilir. Üstəlik, yanlış məlumatın inandırıcı görünməsi üçün onun tamamilə həqiqətə uyğun olması vacib deyil. Onun tanış, emosional və ya etibarlı görünən mənbədən təqdim edilməsi kifayət edə bilər.
Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, misinformasiyaya həssaslıq bir neçə amilin təsiri ilə formalaşır. Məlumatın mənbəyi, emosional məzmunu, təkrarlanması, insanın analitik düşünmə xüsusiyyətləri və həmin anda olduğu psixoloji vəziyyət bu prosesdə rol oynaya bilər.
Məlumatı qəbul edərkən beynimiz onu dərhal yoxlamır
Yeni məlumatla qarşılaşdıqda insan əvvəlcə onun mənasını anlamağa və vəziyyətə uyğun qərar verməyə çalışır. Məlumatın doğruluğunu ayrıca yoxlamaq isə əlavə diqqət və zehni səy tələb edir. Bu səbəbdən inandırıcı görünən yanlış bir iddia yoxlanılmadan yadda saxlanıla bilər.
Xüsusilə məlumat əvvəlki biliklərimizlə ziddiyyət təşkil etmirsə və məntiqli səslənirsə, onun doğru olub-olmadığını araşdırmaq ehtiyacı daha az hiss edilə bilər. Bu mexanizm göstərir ki, misinformasiya qarşısında həssaslıq yalnız insanın nə qədər məlumatlı olması ilə izah edilmir.
Mənbəyə olan etimad məlumatın qəbuluna təsir edir
İnsanlar məlumatın məzmununu qiymətləndirərkən onun kim tərəfindən təqdim olunduğuna da diqqət yetirirlər. Etibarlı hesab edilən şəxs və ya mənbədən gələn iddia daha inandırıcı görünə bilər. Eyni hal insanın özünü aid hiss etdiyi sosial qruplardan gələn məlumatlarda da müşahidə olunur.
Sosial media bu təsiri gücləndirə bilər. İstifadəçi oxşar düşüncələrə malik insanların paylaşımlarını ardıcıl gördükdə müəyyən iddialarla daha çox qarşılaşır. Beləliklə, məlumatın tanış olması onun məzmununun ayrıca yoxlanılmasından əvvəl qəbul edilməsinə təsir göstərə bilər.
Emosional məzmun diqqəti faktlardan uzaqlaşdıra bilər
Qorxu, qəzəb və narahatlıq yaradan məlumatlar insanın diqqətini daha tez cəlb edir. Güclü emosional reaksiya zamanı insanın əsas diqqəti məlumatın doğruluğunu araşdırmaqdan çox, həmin emosiyaya cavab verməyə yönələ bilər.
Bu xüsusilə sosial mediada əhəmiyyətlidir. Emosional məzmun daha çox reaksiya və paylaşım əldə etdikdə onun yayılma imkanları da artır. Lakin güclü emosiyanın yaranması məlumatın doğru olduğuna dəlil deyil. Əksinə, emosional reaksiya nə qədər güclüdürsə, məlumatı paylaşmazdan və ya ona əsasən qərar verməzdən əvvəl mənbəni yoxlamaq bir o qədər vacibdir.
Təkrar olunan məlumat niyə daha inandırıcı görünür?
Bir məlumatla dəfələrlə qarşılaşmaq onu daha tanış edir. Tanışlıq isə bəzən doğruluq hissi yaradır. Psixologiyada bu hadisə illüziyalı doğruluq effekti adlanır.
Bu təsirin maraqlı tərəfi odur ki, məlumatın təkrar olunması onun həqiqətən doğru olub-olmamasından asılı deyil. Yanlış bir iddia müxtəlif mənbələrdə dəfələrlə qarşıya çıxdıqda insan onu əvvəlkindən daha asan emal edə və daha inandırıcı hesab edə bilər.
Sosial media mühitində bu mexanizm xüsusilə nəzərə çarpır. Eyni iddianın müxtəlif səhifələrdə, videolarda və paylaşımlarda təkrarlanması bəzən onun müstəqil şəkildə təsdiqləndiyi təəssüratı yaradır. Halbuki ortada yalnız eyni məlumatın təkrarı ola bilər.
Tənqidi düşünmə yanlış məlumatı ayırd etməyə kömək edir
Məlumatı mənbə, sübut və məntiq baxımından qiymətləndirmək yanlış məlumatın qəbul edilmə ehtimalını azaltmağa kömək edə bilər. Analitik düşünmə və rəqəmlərlə işləmə bacarıqlarının yüksək olması da bəzi tədqiqatlarda yanlış məlumatı ayırd etmə qabiliyyəti ilə əlaqələndirilib.
Lakin tənqidi düşünmə yalnız yüksək intellekt məsələsi deyil. İnsan məlumatı qiymətləndirərkən diqqətini onun doğruluğuna yönəltməlidir. Əks halda, mövcud düşünmə bacarığı olsa belə, sürətli qərar vermə və ya emosional reaksiya məlumatın səthi qəbul edilməsinə səbəb ola bilər.
Psixoloji vəziyyət məlumatın necə qiymətləndirilməsinə təsir edə bilər
İnsanın məlumatı qəbul etməsi onun həmin andakı vəziyyətindən də asılıdır. Yorğunluq, diqqətin dağılması, stress və zaman təzyiqi məlumatı ətraflı yoxlamaq üçün lazım olan zehni resursları azalda bilər.
Narahatlıq da müəyyən hallarda insanı tez və qəti cavab axtarmağa sövq edə bilər. Xüsusilə təhlükə hissi yaradan mövzularda sadə və qəti izah mürəkkəb, qeyri-müəyyən izahdan daha cəlbedici görünə bilər. Bu isə yanlış məlumatın qəbulunu asanlaşdıra bilər.
Yanlış məlumata inanmaq onu tətbiq etmək demək deyil
Bir insanın yanlış məlumatı doğru hesab etməsi həmin məlumat əsasında mütləq hərəkət edəcəyi anlamına gəlmir. İnancdan davranışa keçid zamanı şəxsi təcrübə, sosial mühit, mövcud münasibətlər və qərarın nəticələri kimi başqa amillər də işə düşür.
Bu səbəbdən misinformasiya araşdırmalarında inanmaq, paylaşmaq və davranmaq ayrı-ayrı nəticələr kimi qiymətləndirilir. Yanlış məlumatın təsiri onun sadəcə yadda qalması ilə məhdudlaşmaya və ya heç bir davranış dəyişikliyinə səbəb olmaya bilər.
Məlumatı yoxlamağın ən sadə yolu
Yanlış məlumatdan qorunmaq üçün hər xəbərə şübhə ilə yanaşmaq lazım deyil. Əsas məsələ müəyyən hallarda avtomatik reaksiyanı dayandırıb məlumatı yoxlamaqdır.
Xüsusilə məlumat güclü emosional reaksiya yaradırsa, mənbə aydın deyilsə və ya eyni iddia dəfələrlə qarşıya çıxırsa, bir neçə saniyəlik yoxlama faydalı ola bilər: məlumatın ilkin mənbəyi kimdir? İddianı təsdiqləyən müstəqil sübut varmı? Eyni məlumat etibarlı və müstəqil mənbələrdə də mövcuddurmu?
Bu yanaşma məlumatı tamamilə rədd etmək və ya kor-koranə qəbul etmək arasında daha sağlam mövqe yaradır.
Misinformasiyaya qarşı ən vacib müdafiə: məlumatı necə qiymətləndirdiyimizi bilmək
Yanlış məlumatın təsiri bir səbəblə izah olunmur. Mənbəyə etimad, sosial mənsubiyyət, emosional reaksiya, təkrar, analitik düşünmə və psixoloji vəziyyət birlikdə rol oynaya bilər.
Buna görə informasiya bolluğu şəraitində əsas bacarıq yalnız çox məlumat bilmək deyil. Məlumatın tanış və inandırıcı görünməsi ilə onun həqiqətən əsaslandırılmış olması arasındakı fərqi görə bilməkdir. Bir iddianın çox paylaşılması, dəfələrlə qarşımıza çıxması və ya güclü emosiyalar yaratması onun doğruluğunu təsdiqləmir. Doğruluğu müəyyən edən əsas məsələ mənbə, sübut və kontekstdir.