Zaman niyə bəzən sürətli, bəzən isə yavaş keçir? Zaman qavrayışının psixologiyası
Maraqlı söhbət zamanı saatların necə keçdiyini hiss etməmək, darıxdırıcı görüşdə isə bir neçə dəqiqənin belə uzandığını düşünmək gündəlik həyatda geniş yayılmış təcrübədir.
Bu fərq zamanın özündə deyil, onu necə qavradığımızdadır. Psixologiyada zaman qavrayışı insanın vaxtın keçməsini necə hiss etməsi və qiymətləndirməsi ilə bağlı mürəkkəb proses kimi nəzərdən keçirilir. Bu prosesə emosiyalar, diqqət, yaddaş, gündəlik həyatın strukturu və mədəni mühit təsir göstərə bilər.
Emosiyalar zamanı necə dəyişdirir?
Zaman qavrayışının ən nəzərəçarpan dəyişikliklərindən biri emosional vəziyyətlə bağlıdır. İnsan özünü yaxşı hiss etdikdə və maraqlı fəaliyyətlə məşğul olduqda zamanın daha sürətlə keçdiyini düşünə bilər. Kədər, narahatlıq və stress zamanı isə vaxt daha yavaş keçirmiş kimi görünür.
Bunun mümkün izahlarından biri emosional proseslərlə zaman qavrayışı arasındakı əlaqədir. Emosiyaların emalında iştirak edən insular korteksin zaman təcrübəsində də rol oynadığı düşünülür. Güclü emosional vəziyyətlərdə bu sistemin aktivliyindəki dəyişikliklər zamanın subyektiv qavranılmasına təsir göstərə bilər.
Diqqət də mühüm amildir. Darıxdırıcı vəziyyətdə insan vaxtın nə zaman bitəcəyinə daha çox diqqət yetirir. Maraqlı fəaliyyət zamanı isə diqqət fəaliyyətin özünə yönəldiyi üçün zaman arxa plana keçir.
Yaş artdıqca illər niyə daha sürətli keçir?
Bir çox insan uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə vaxtın daha uzun, yetkinlikdə isə illərin daha sürətli keçdiyini hiss edir. Bunun mümkün izahlarından biri yaddaşla bağlıdır.
İnsan keçmiş zamanın uzunluğunu qiymətləndirərkən yaddaşındakı hadisələrə əsaslanır. Yeni, emosional və detallı təcrübələrlə zəngin dövrlər daha uzun xatırlana bilər. Rutin və təkrarlanan dövrlərdə isə yadda qalan fərqli hadisələrin sayı azalır.
Uşaqlıqda yeni təcrübələrin çox olması bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Yetkinlikdə gündəlik həyat daha çox rutinləşə bilər və geriyə baxdıqda zaman daha qısa görünə bilər. Bununla yanaşı, daim vaxt çatışmazlığı hissi və zamanla bağlı gözləntilər də bu təcrübəyə təsir göstərə bilər.
Təhlükə anında zaman niyə yavaşlayır?
Bəzi insanlar qəza və ya digər təhlükəli hadisələr zamanı zamanın yavaşladığını hiss etdiklərini bildirirlər. Bu təcrübə güclü fizioloji oyanma ilə əlaqələndirilir.
Təhlükə zamanı orqanizmin müdafiə mexanizmləri aktivləşir. Ürək döyüntüsünün artması və digər fizioloji reaksiyalar insanın zaman təcrübəsini dəyişə bilər. Araşdırmalarda virtual reallıq vasitəsilə yaradılan təhlükəli situasiyalarda daha güclü fizioloji oyanma göstərən iştirakçılarda zaman qavrayışının daha çox dəyişdiyi müşahidə olunub.
Hamı zamanı eyni cür qavrayırmı?
Xeyr. Zaman təcrübəsi insanlar arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Psixoloji vəziyyət, rifah, gündəlik həyat şəraiti və mədəni mühit bu fərqlərdə rol oynaya bilər.
Mədəniyyət zaman haqqında təsəvvürlərimizi də formalaşdırır. Bəzi cəmiyyətlərdə zaman daha çox xətti istiqamətdə — keçmiş arxada, gələcək qarşıda — təsəvvür edilir. Digər mədəniyyətlərdə isə keçmiş, gələcək və zamanın istiqaməti fərqli şəkildə düşünülə bilər. Bu isə zamanın yalnız bioloji deyil, həm də psixoloji və sosial təcrübə olduğunu göstərir.
Pandemiya zamanı zaman hissi niyə dəyişdi?
COVID-19 pandemiyası bu əlaqəni aydın şəkildə göstərən nümunələrdən biri oldu. Böyük Britaniya, Braziliya və İraqda aparılan araşdırmalarda insanların yalnız təxminən 20 faizi zamanın normal keçdiyini bildirib. Təxminən 40 faiz zamanın sürətlə, digər 40 faiz isə yavaş keçdiyini hiss edib.
Zamanın daha sürətli keçdiyini hiss edən insanlarda sosial münasibətlərdən məmnunluq və sosial dəstəyin daha yüksək, narahatlıq və stressin isə daha aşağı olması ilə əlaqə müşahidə olunub. Daha çox çətinlik yaşayan insanlar isə pandemiya dövrünü daha uzun və yavaş keçirmiş kimi hiss ediblər.
Rutin və rəqəmsal həyat zaman təcrübəmizə necə təsir edir?
Gündəlik həyatın strukturu zaman qavrayışında mühüm rol oynayır. Antarktikada uzun müddət yaşayan tədqiqatçıların təcrübəsi göstərir ki, hətta izolyasiya şəraitində belə məqsədlər, fəaliyyətlər və strukturlaşdırılmış gündəlik zamanın daha sürətli keçirmiş kimi hiss olunmasına səbəb ola bilər.
Rəqəmsal texnologiya isə zamanla münasibətimizi başqa istiqamətdə dəyişir. İş və şəxsi həyat arasındakı sərhədlər zəifləyir, boş vaxtın böyük hissəsi telefon və digər rəqəmsal fəaliyyətlərlə doldurulur.
İnsan bəzən telefonu “cəmi beş dəqiqəlik” istifadə etməyi planlaşdırır, lakin yarım saat və ya daha çox vaxt keçdiyini sonradan fərq edir. Rəqəmsal məzmun diqqəti güclü şəkildə cəlb etdikdə insan zamanın özünü daha az izləyir və nəzərdə tutduğundan daha çox vaxt keçirə bilər.
Zamanı daha zəngin hiss etmək mümkündürmü?
Zamanın necə qavranıldığını tamamilə idarə etmək mümkün deyil. Lakin insan öz zaman təcrübəsinə müəyyən dərəcədə təsir edə bilər.
Keçmişin çox sürətli keçdiyini düşünən insan üçün yalnız görüləcək işlərin siyahısını deyil, görülmüş işlərin qeydini aparmaq da faydalı ola bilər. Gündəlik yazmaq, fotoşəkillərə baxmaq və il ərzində baş verən hadisələri xatırlamaq yaddaşda qalan təcrübələrin zənginliyini daha aydın göstərir.
Digər tərəfdən, insan gün ərzində vaxtını nəyə sərf etdiyini müşahidə edə bilər. “Zaman auditi” vasitəsilə fəaliyyətləri nəzərdən keçirmək, vaxtın hansı hissəsinin həqiqətən vacib işlərə, hansının isə avtomatik şəkildə rəqəmsal və digər fəaliyyətlərə getdiyini görməyə kömək edə bilər.
Zamanın özü yox, zaman təcrübəmiz dəyişir
Zaman obyektiv olaraq eyni sürətlə irəliləyir. Dəyişən onun insan tərəfindən yaşanma və sonradan xatırlanma formasıdır.
Maraqlı fəaliyyət zamanı vaxtın necə keçdiyini hiss etməmək, stress altında bir neçə dəqiqənin uzun görünməsi, uşaqlıq illərinin daha uzun xatırlanması və rəqəmsal texnologiya qarşısında saatların fərqinə varmamaq eyni məqamı göstərir: zaman təcrübəsi yalnız saatla ölçülmür.
Emosiyalar, diqqət, yaddaş, gündəlik həyat, sosial münasibətlər və mədəni mühit birlikdə zamanın insan üçün necə hiss olunmasını formalaşdırır.
Zamanı dayandırmaq mümkün deyil. Lakin onun içində nə yaşadığımızı və həmin zamanı necə istifadə etdiyimizi müəyyən qədər dəyişmək mümkündür.