Zamanlararası seçim: ani mükafatların dəyəri və uzunmüddətli qərarvermə
Ani məmnunluq və gələcək fayda arasında seçim
İnsan gündəlik həyatında nəticələri müxtəlif zamanlarda ortaya çıxan alternativlər arasında seçim edir. İmtahana hazırlaşmaq əvəzinə istirahət etmək, əldə etdiyi gəliri dərhal xərcləmək əvəzinə yığmaq və ya qısa müddətdə nəticə verən fəaliyyətə üstünlük vermək bu seçimlərə nümunədir. Belə qərarlarda alternativlərin faydası ilə yanaşı, həmin faydanın nə vaxt əldə ediləcəyi də əhəmiyyət daşıyır.
Psixologiyada və davranış iqtisadiyyatında bu proses zamanlararası seçim (intertemporal choice) adlanır. Anlayış nəticələri müxtəlif zamanlarda əldə edilən alternativlərin müqayisəsini və onlardan birinin seçilməsini əhatə edir. Qərarın nəticəsi yalnız mükafatın böyüklüyündən deyil, gözləmə müddətindən, qeyri-müəyyənlikdən, hazırkı ehtiyaclardan və fərdin seçimə verdiyi subyektiv dəyərdən də asılıdır.
Ani mükafat dərhal əldə edildiyi üçün cəlbedici görünə bilər. Uzunmüddətli fayda isə çox vaxt gözləməyi, davamlı səy göstərməyi və nəticənin əldə olunacağına inanmağı tələb edir. Buna görə insanın uzunmüddətli məqsədini dərk etməsi həmin məqsədə uyğun davranacağına zəmanət vermir.
Gecikmiş mükafatın dəyərinin azalması
Zamanlararası seçimlərin əsas mexanizmlərindən biri gecikmə diskontlaşdırmasıdır (delay discounting). Bu anlayış mükafatın əldə edilməsi gecikdikcə onun hazırkı subyektiv dəyərinin azalmasını ifadə edir.
Məsələn, insan müəyyən məbləği bu gün əldə etməyi həmin məbləğin daha böyük variantını bir neçə ay sonra almaqdan üstün tuta bilər. Seçim yalnız məbləğlərin müqayisəsinə əsaslanmır; gözləmək üçün tələb olunan vaxt və gələcək mükafatın əldə olunacağına dair əminlik də qərara təsir göstərir.
Gecikmə diskontlaşdırması müxtəlif mükafat növlərində eyni şəkildə təzahür etmir. Pul, sağlamlıq, qida və digər nəticələrlə bağlı seçimlər fərqli xüsusiyyətlər daşıyır. Buna görə bir sahədə müşahidə olunan seçim meylini insanın bütün həyat qərarlarına şamil etmək düzgün deyil.
İndiki zamana üstünlük meyli və qərarların dəyişməsi
İndiki zamana üstünlük meyli (present bias) insanın hazırda əldə edilən faydaya gələcəkdə əldə ediləcək fayda ilə müqayisədə qeyri-mütənasib əhəmiyyət verməsini ifadə edir. Bu meyl uzunmüddətli planlarla faktiki davranış arasında uyğunsuzluq yarada bilər.
Məsələn, insan həftənin əvvəlində müntəzəm idmanla məşğul olmağı planlaşdırır, lakin məşq vaxtı çatdıqda dərhal istirahət etməyə üstünlük verir. Planlaşdırma mərhələsində sağlamlığın gələcək faydası nəzərə alınır. Qərar anında isə yorğunluq və hazırkı rahatlıq daha güclü motivə çevrilir.
Bu davranışı sadəcə iradə zəifliyi kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Qərarvermə zamanı hazırkı mükafatın cəlbediciliyi, tələb olunan səy və alternativlərin əlçatanlığı dəyişir. İndiki zamana üstünlük meyli də hər bir qərarda eyni dərəcədə müşahidə olunmur; onun gücü seçimin xüsusiyyətlərindən və şəraitdən asılıdır.
Emosional vəziyyətin qərarverməyə təsiri
Stress, yorğunluq və emosional gərginlik insanın alternativləri qiymətləndirməsinə təsir göstərə bilər. Gərgin iş günündən sonra istirahətə üstünlük vermək, çətin tapşırığı təxirə salmaq və ya dərhal rahatlıq verən fəaliyyətə yönəlmək hazırkı vəziyyətin qərardakı rolunu göstərir.
Belə seçimlər qısamüddətli narahatlığı azalda bilər, lakin təkrarlanan təxirəsalma uzunmüddətli məqsədlərin icrasını çətinləşdirir. Bununla belə, ani məmnunluq həmişə yanlış seçim demək deyil. İstirahət və emosional bərpa da insanın rifahı üçün əhəmiyyətlidir. Əsas məsələ hazırkı ehtiyacları nəzərə alaraq onların uzunmüddətli məqsədlərlə uyğunluğunu qiymətləndirməkdir.
Gələcək nəticələrin təsəvvür edilməsi
Uzunmüddətli məqsədlərin qərarlara təsiri gələcək nəticələrin insan üçün nə dərəcədə konkret və əhəmiyyətli görünməsindən asılıdır. Uzaq gələcəkdə əldə ediləcək fayda gündəlik seçim anında daha az nəzərə çarpa bilər. Gələcək hadisələri konkret şəkildə təsəvvür etmək isə həmin nəticələrin qərarvermədəki əhəmiyyətini artıra bilər.
Bu yanaşma epizodik gələcək düşüncəsi (episodic future thinking) anlayışı ilə əlaqəlidir. Epizodik gələcək düşüncəsi insanın öz gələcəyində baş verə biləcək konkret hadisələri zehində canlandırmasıdır.
Bu sahədə aparılmış meta-analizlər gələcək hadisələri təsəvvür etməyin bəzi zamanlararası seçimlərdə gecikmiş mükafatın dəyərini artırmağa və ani mükafata üstünlük meylini azaltmağa kömək etdiyini göstərir. Bununla belə, təsirin gücü təsəvvür edilən hadisənin xüsusiyyətlərindən və qərarın kontekstindən asılıdır. Bu üsul hər vəziyyətdə eyni nəticəni təmin etmir.
Zamanlararası seçimə təsir edən əsas amillər
Zamanlararası qərarlar bir neçə amilin qarşılıqlı təsiri ilə formalaşır:
-
Mükafatın ölçüsü və növü: Seçimin maliyyə, sağlamlıq və ya şəxsi məqsədlərlə bağlı olması alternativlərin necə qiymətləndirilməsinə təsir edir.
-
Gözləmə müddəti: Mükafatın əldə olunmasına qədər keçən vaxt onun hazırkı subyektiv dəyərini dəyişə bilər.
-
Gələcək nəticənin etibarlılığı: Gələcək mükafatın əldə olunmasına dair qeyri-müəyyənlik seçimə təsir göstərir.
-
Hazırkı ehtiyaclar: Təcili maliyyə ehtiyacı, yorğunluq və digər mövcud şərtlər dərhal əldə edilən faydanın əhəmiyyətini artıra bilər.
-
Məqsəd və mühit: Uzunmüddətli məqsədin aydınlığı, diqqəti yayındıran amillər və seçimlərin əlçatanlığı davranışın istiqamətinə təsir göstərir.
Bu amillər hər kəsdə eyni nəticə yaratmır. Ani mükafatın seçilməsi avtomatik olaraq impulsivlik və ya zəif özünənəzarət göstəricisi sayıla bilməz. Bəzi hallarda dərhal əldə edilən və etibarlı nəticəni seçmək mövcud şəraitə uyğun rasional qərardır.
Uzunmüddətli məqsədlərə uyğun qərarvermənin gücləndirilməsi
Məqsədləri konkret fəaliyyət planına çevirmək
Ümumi niyyətlər gündəlik davranış üçün kifayət qədər aydın istiqamət yaratmır. Məqsədin konkret fəaliyyət, vaxt və şəraitlə əlaqələndirilməsi onun icrasını asanlaşdırır. Məsələn, “daha çox oxumaq” niyyəti əvəzinə hər gün müəyyən saatda oxumağa başlamaq konkret davranış planı yaradır.
Ani mükafatın təsirini əvvəlcədən nəzərə almaq
İnsan qərar anında diqqəti yayındıran amillərlə mübarizə aparmaq əvəzinə, mühiti əvvəlcədən məqsədinə uyğun təşkil edə bilər. Dərs zamanı telefonu kənara qoymaq, xərclər üçün əvvəlcədən limit müəyyənləşdirmək və ya gəlirin müəyyən hissəsini avtomatik olaraq yığıma yönəltmək ani seçimlərin təsirini azaldan praktik üsullardır.
Gələcək faydanı konkretləşdirmək
Uzunmüddətli məqsədin hansı nəticəyə xidmət etdiyini aydınlaşdırmaq onun gündəlik qərarlardakı əhəmiyyətini artırır. Məsələn, qənaət etmək məqsədini konkret ehtiyacla əlaqələndirmək və yığılan məbləğin artımını izləmək irəliləyişi daha görünən edir.
Maneələri əvvəlcədən müəyyənləşdirmək
Məqsədə çatmağa mane olan şəraitin əvvəlcədən müəyyən edilməsi və həmin vəziyyətlər üçün konkret fəaliyyət planının hazırlanması qərarların ardıcıllığını dəstəkləyir. Məsələn, işdən sonra yorğunluğun məşqə mane olacağı məlumdursa, məşq vaxtını daha uyğun saatda planlaşdırmaq məqsədin icrasını asanlaşdıra bilər.
İrəliləyişi müntəzəm qiymətləndirmək
Məqsədə doğru atılan addımların izlənilməsi insanın faktiki davranışını planı ilə müqayisə etməsinə imkan verir. Müntəzəm qiymətləndirmə hansı strategiyaların işlədiyini, hansı maneələrin təkrarlandığını və planın harada dəyişdirilməli olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Bu strategiyalar uzunmüddətli məqsədlərə uyğun davranışı dəstəkləyir, lakin nəticələr insanın şəraitindən və məqsədin xüsusiyyətlərindən asılıdır. Onların məqsədi ani mükafatları tamamilə aradan qaldırmaq deyil, qərarverməni daha düşünülmüş və ardıcıl etməkdir.
Hazırkı ehtiyaclarla gələcək məqsədlər arasında tarazlıq
Zamanlararası seçim insanın hazırkı ehtiyacları ilə gələcəkdə əldə etmək istədiyi nəticələr arasında tarazlıq qurmasını tələb edir. Ani məmnunluqla uzunmüddətli fayda arasındakı qarşıdurma yalnız iradə ilə izah edilə bilməz; mükafatın dəyəri, gözləmə müddəti, emosional vəziyyət və mövcud şərait də qərarın formalaşmasında iştirak edir.
Daha məqsədyönlü qərarvermə üçün alternativlərin yalnız nə qədər faydalı olduğunu deyil, həmin faydanın nə vaxt əldə ediləcəyini, nə dərəcədə etibarlı olduğunu və hansı xərcləri tələb etdiyini də nəzərə almaq vacibdir. Uzunmüddətli məqsədlərə sadiq qalmaq hazırkı məmnunluqdan tamamilə imtina etmək deyil. Əsas məsələ bugünkü seçimlərin gələcək prioritetlərlə uyğunluğunu qorumaqdır.