Ultra-emal olunmuş qidalar asılılıq yarada bilərmi ? Qida ilə asılılıq arasındakı sərhəd
Şokolad, çips, şirin içkilər və digər yüksək dərəcədə emal olunmuş məhsullar haqqında “onsuz dayana bilmirəm” ifadəsi gündəlik danışıqda tez-tez işlədilir. Bəzən bu, sadəcə müəyyən qidanı çox sevməkdən qaynaqlanır. Lakin bəzi hallarda qidaya qarşı güclü istək və onu dayandıra bilməmək daha mürəkkəb davranış nümunəsinin göstəricisi ola bilər.
Müasir psixologiya və neyroelm tədqiqatlarında diqqət çəkən suallardan biri budur: bəzi qidalar beyində asılılıq davranışlarına bənzər mexanizmləri işə sala bilərmi?
Miçiqan Universitetində bu sahə üzrə araşdırmalar aparan Ashley Gearhardt ultra-emal olunmuş qidaların müəyyən xüsusiyyətlərinin bəzi insanlarda kompulsiv və nəzarətsiz qida qəbulunu gücləndirə biləcəyini irəli sürür. Bununla belə, “qida asılılığı” anlayışı hələ də elmi müzakirələrin davam etdiyi sahələrdən biridir və bütün qidaların asılılıq yaratdığı anlamına gəlmir.
Sadəcə çox yemək, yoxsa asılılıq xarakterli davranış?
İnsanın dadlı bir qidanı sevməsi və zaman-zaman normadan artıq yeməsi öz-özlüyündə asılılıq demək deyil. Asılılıq modelində əsas məsələ qidanın xoş olması deyil, davranış üzərində nəzarətin zəifləməsidir.
Problemli qida davranışında bir neçə xüsusiyyət birlikdə müşahidə oluna bilər: qida qəbuluna nəzarəti itirmək, güclü və təkrarlanan istəklər yaşamaq, mənfi fiziki və ya emosional nəticələrə baxmayaraq davranışı davam etdirmək, qida haqqında düşüncələrin gündəlik həyatın əhəmiyyətli hissəsinə çevrilməsi və iş, sosial münasibətlər və ya sağlamlıq kimi sahələrin mənfi təsirlənməsi.
Bu baxımdan sevdiyi deserti yemək ilə qidaya qarşı kompulsiv davranış arasında mühüm fərq var.
Ultra-emal olunmuş qidaları fərqləndirən nədir?
“Emal olunmuş qida” və “ultra-emal olunmuş qida” eyni anlayış deyil. Ultra-emal olunmuş məhsullar adətən sənaye üsulu ilə hazırlanır və tərkibində ev mətbəxində nadir istifadə olunan müxtəlif maddələr, əlavələr və yüksək dərəcədə rafinə edilmiş komponentlər ola bilər.
Bu qrupa bir sıra qablaşdırılmış qəlyanaltılar, şirinləşdirilmiş məhsullar, bəzi hazır yeməklər və digər sənaye məhsulları daxildir.
Burada xüsusi diqqət çəkən xüsusiyyətlərdən biri rafinə edilmiş karbohidratların və əlavə yağların yüksək səviyyədə birləşdirilməsidir. Bu məhsulların teksturası, dadı, yağ və karbohidrat tərkibi, duz və digər xüsusiyyətləri birlikdə yüksək mükafatlandırıcı təcrübə yarada bilər.
Məsələ “şəkər asılılıq yaradır” və ya “yağ zərərlidir” kimi sadə nəticə çıxarmaq deyil. Müzakirə daha çox qidanın necə hazırlandığı, maddələrin hansı formada və hansı sürətlə orqanizmə çatdırıldığı ilə əlaqələndirilir.
Beynin mükafat sistemi bu prosesdə hansı rolu oynayır?
Yemək yalnız aclığı aradan qaldırmaq üçün baş verən fizioloji proses deyil. Qida həmçinin beynin mükafat və motivasiya sistemləri ilə əlaqəlidir.
Dadlı qida qəbul edildikdə mükafatla əlaqəli neyrobioloji proseslər aktivləşir. Xüsusilə dopamin motivasiya və mükafat öyrənilməsi ilə əlaqəli mexanizmlərdə mühüm rol oynayır.
Problemli qida davranışında məsələ yalnız zövq almaq deyil. Qida ilə bağlı müəyyən dad, qoxu, qablaşdırma, reklam, günün konkret saatı və ya emosional vəziyyət sonradan güclü istək yaradan siqnallara çevrilə bilər.
Bu səbəbdən insan bəzən fiziki olaraq çox ac olmadığı halda belə müəyyən qidaya güclü ehtiyac hiss edə bilər.
“Qida asılılığı” digər asılılıqlarla eynidirmi?
Tam olaraq eyni olduğunu söyləmək düzgün olmaz. Alkoqol, nikotin və digər maddələr konkret psixoaktiv maddələrlə əlaqəli asılılıq mexanizmlərinə malikdir. Qida isə bioloji baxımdan zəruri ehtiyacdır və bütün qidaları həyatımızdan çıxarmaq mümkün deyil.
Məhz buna görə qida ilə bağlı asılılıq modelinin tətbiqi daha mürəkkəbdir. Hazırkı elmi müzakirənin əsas suallarından biri də budur: asılılıq yaradan əsas faktor qidanın özüdür, yoxsa yemək davranışının müəyyən formasıdır?
Bir qrup tədqiqatçı ultra-emal olunmuş qidaların xüsusi kombinasiyasının və hazırlanma formasının asılılıq potensialını artırdığını düşünür. Digər yanaşmalara görə isə qida qəbulunun mürəkkəb təbiəti səbəbindən bunu konkret bir “asılılıq yaradan maddə” ilə izah etmək mümkün deyil.
Bu səbəbdən “qida asılılığı” artıq ciddi tədqiqat bazasına malik olsa da, elmi baxımdan tam həll olunmuş məsələ hesab edilmir.
Kimlər daha həssas ola bilər?
Araşdırmalar bəzi insanların ultra-emal olunmuş qidalara qarşı daha güclü və kompulsiv reaksiya göstərməsinin mümkün olduğunu göstərir.
Mümkün risk faktorları arasında ailədə problemli alkoqol və ya digər maddə istifadəsi tarixçəsi, emosiyaların tənzimlənməsində çətinliklər, travma təcrübələri və digər asılılıq davranışları ilə əlaqəli risklər qeyd olunur.
Ailəvi asılılıq tarixçəsi bəzi insanlarda problemli qida davranışına həssaslığın artması ilə əlaqələndirilib. Eyni zamanda, insan stres, narahatlıq, kədər və ya digər emosional vəziyyətləri idarə etmək üçün qidadan istifadə etdikdə yemək tədricən emosional tənzimləmə vasitəsinə çevrilə bilər.
Bəzi tədqiqatlarda problemli qida qəbulu ilə alkoqol, siqaret və elektron siqaret istifadəsi arasında da əlaqələr müşahidə edilib.
Bu amillərin heç biri insanın mütləq şəkildə qida asılılığı yaşayacağı anlamına gəlmir. Onlar yalnız mümkün həssaslığı artıran faktorlar kimi nəzərdən keçirilir.
Qida qəbulunu azaltmaq niyə çətin ola bilər?
Ultra-emal olunmuş qidaların qəbulunu azaltmağa çalışan bəzi insanlar ilk günlərdə güclü istək, əsəbilik, narahatlıq, diqqəti toplamaqda çətinlik və əhvalın aşağı düşməsi kimi hallar bildirdiklərini qeyd edirlər.
İlkin araşdırmalarda bu cür simptomların xüsusilə dəyişiklikdən sonrakı ilk günlərdə daha güclü hiss oluna biləcəyi müşahidə edilib.
Lakin bu müşahidələri nikotin və ya digər maddələrdəki fizioloji abstinensiya ilə tam eyniləşdirmək düzgün olmaz. Qida ilə bağlı çəkilmə simptomlarının mahiyyəti və mexanizmləri hələ əlavə eksperimental tədqiqat tələb edir.
Bu çətinliyin bir hissəsi davranışın özündən də qaynaqlana bilər. İnsan müəyyən qidanı yalnız aclıq zamanı deyil, stres, yorğunluq, darıxma və ya sosial vəziyyətlərdə də istehlak etməyə öyrəşibsə, həmin qidanı azaltmaq eyni zamanda formalaşmış davranış dövrəsini dəyişmək deməkdir.
Qida asılılığı yemək pozuntularından fərqlənirmi?
Qida asılılığı ilə yemək pozuntuları arasında müəyyən kəsişmələr mövcuddur, lakin bunlar eyni diaqnoz deyil.
Məsələn, bulimiya nervoza və binge-eating pozuntusunda nəzarətin itirilməsi və güclü qida istəyi kimi xüsusiyyətlər müşahidə oluna bilər. Lakin qida asılılığı konsepsiyası bu diaqnozlarla tam üst-üstə düşmür.
Mövcud araşdırmalarda klinik səviyyədə qida asılılığı xüsusiyyətləri göstərən insanların hamısının binge-eating pozuntusu və ya bulimiya diaqnozuna uyğun gəlmədiyi vurğulanır.
Bu fərq əhəmiyyətlidir. Çünki bəzi problemli qida davranışları mövcud yemək pozuntusu kateqoriyalarına tam uyğun gəlməyə bilər.
Digər tərəfdən, qida asılılığı anlayışının yemək pozuntularından ayrıca klinik diaqnoz kimi qəbul edilməsi məsələsi hələ də elmi müzakirə predmetidir.
Valideynlər qida məsələsində nə etməlidir?
Uşaqların qidalanması məsələsində sərt qadağalar və tam sərbəstlik arasında balans tapmaq asan deyil.
Bir tərəfdən, ultra-emal olunmuş məhsulların gündəlik qidalanmanın əsas hissəsinə çevrilməsi arzuolunan yanaşma deyil. Digər tərəfdən isə müəyyən qidaları ailə daxilində tamamilə “qadağan olunmuş” elan etmək onların uşağın gözündə daha cəlbedici olmasına səbəb ola bilər.
Bu sahədə uzunmüddətli tədqiqatların hələ kifayət qədər olmaması səbəbindən bütün ailələr üçün vahid strategiya müəyyən etmək mümkün deyil.
Daha real yanaşma gündəlik qidalanmanın əsasını daha az emal olunmuş və qidalı məhsulların təşkil etməsi, yüksək dərəcədə emal olunmuş məhsulların isə qidalanmanın dominant hissəsinə çevrilməməsidir.
Buradakı əsas fikir qidanı “yaxşı” və “pis” kateqoriyalarına bölməkdən daha çox, gündəlik qidalanmanın ümumi strukturuna diqqət yetirməkdir.
Məsələ yalnız fərdi iradə ilə izah oluna bilərmi?
Qida davranışının müzakirəsində mühüm məsələlərdən biri də budur. İnsanın nə yediyi, əlbəttə, fərdi seçimlərlə bağlıdır. Lakin seçimlərin baş verdiyi mühit də həmin davranışlara təsir göstərə bilər.
Ultra-emal olunmuş məhsullar geniş şəkildə əlçatandır, intensiv reklam olunur və xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələr üçün müxtəlif marketinq strategiyalarından istifadə edilir.
Bu səbəbdən qida davranışını yalnız “özünü idarə edə bilməmək” və ya “iradənin zəif olması” ilə izah etmək problemin psixoloji və sosial tərəflərini nəzərdən qaçıra bilər.
Eyni zamanda, bu yanaşma bütün məsuliyyəti qida sənayesinin üzərinə qoymaq demək də deyil. İnsan davranışı bioloji xüsusiyyətlərin, psixoloji proseslərin, ailə mühitinin, sosial şərtlərin və qida mühitinin qarşılıqlı təsiri ilə formalaşır.
Müalicə və müdaxilə istiqamətləri
Qida asılılığı üçün standartlaşdırılmış və tam formalaşmış müalicə modeli hələ mövcud deyil. Bununla belə, asılılıq və kompulsiv davranışların müalicəsində istifadə olunan bəzi yanaşmalar bu sahədə də araşdırılır.
Əsas istiqamətlərdən biri insanın tətikləri və emosional vəziyyətləri tanımasıdır. Məsələn, müəyyən saatda, stresli vəziyyətdən sonra və ya konkret reklamı gördükdə yaranan qida istəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək davranış üzərində nəzarəti artırmağa kömək edə bilər.
Digər istiqamət emosiyaların tənzimlənməsi üçün qidadan başqa strategiyaların inkişaf etdirilməsidir.
Bundan əlavə, müntəzəm və balanslı qidalanma da əhəmiyyətli ola bilər. Güclü aclıq insanın yüksək mükafatlandırıcı qidalara həssaslığını artıra bilər. Buna görə kifayət qədər və nizamlı qidalanma bəzi insanlarda impulsiv qida qəbulunun qarşısını almağa kömək edə bilər.
Bəzi dərman vasitələrinin binge-eating və problemli qida davranışlarında istifadəsi ilə bağlı da tədqiqatlar mövcuddur. Lakin belə müalicələr yalnız müvafiq klinik qiymətləndirmədən sonra həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.
Əsas məsələ “qida asılılığı varmı?” sualından daha mürəkkəbdir
Ultra-emal olunmuş qidaların asılılıq yarada biləcəyi fikri son illərdə ciddi elmi maraq doğurur. Mövcud araşdırmalar bəzi insanların bu qidalara qarşı güclü istək, nəzarətin itirilməsi və mənfi nəticələrə baxmayaraq davam edən istehlak kimi asılılıq xarakterli davranışlar göstərə bildiyini ortaya qoyur.
Lakin bundan bütün ultra-emal olunmuş qidaların bütün insanlarda asılılıq yaratdığı nəticəsini çıxarmaq olmaz. Eyni zamanda, “qida asılılığı” anlayışının digər maddə asılılıqları ilə tam eyni klinik mexanizmə malik olduğu da hələ müəyyən edilməyib.
Bu sahədə əsas elmi istiqamətlərdən biri artıq yalnız insanların nə qədər yediyini deyil, qidanın hansı xüsusiyyətlərinin müəyyən insanlarda nəzarətsiz yemə davranışını gücləndirə biləcəyini araşdırmaqdır.
Beləliklə, qida ilə münasibətimizi yalnız iradə və kalori hesabı üzərindən deyil, beynin mükafat sistemi, emosional tənzimləmə, öyrənilmiş davranışlar, qida mühiti və fərdi həssaslıqların qarşılıqlı əlaqəsi çərçivəsində nəzərdən keçirmək daha geniş psixoloji perspektiv yaradır.